Реферат: Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Вучэбна-метадычнае аб’яднанне вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь па гуманітарнай адукацыі зацвярджаю

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

Вучэбна-метадычнае аб’яднанне вышэйшых навучальных устаноў

Рэспублікі Беларусь па гуманітарнай адукацыі


ЗАЦВЯРДЖАЮ

Першы намеснік

Міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь

____________________ А. І. Жук

____________________

Рэгістрацыйны № ТД-______/тып.


Асновы літаратурна-мастацкай творчасці


Тыпавая вучэбная праграма

для вышэйшых навучальных устаноў па спецыяльнасцях:


1-23 01 10 «Літаратурная работа (па напрамках)”

^ 1-23 01 08 «Журналістыка (па напрамках)»


УЗГОДНЕНА

Намеснік міністра інфармацыі

Рэспублікі Беларусь

_______________ І. М. Лапцёнак


_________________________


Старшыня вучэбна-

метадычнага аб’яднання

выўэйшых навучальных устаноў

Рэспублікі Беларусь

па гуманітарнай адукацыі

_______________ У. Л. Клюня


_________________________



УЗГОДНЕНА

Начальнік Упраўлення вышэйшай

і сярэдняй спецыяльнай адукацыі

Міністэрства адукацыі

Рэспублікі Беларусь

________________ Ю. І.Міксюк


__________________________


Першы прарэктар Дзяржаўнай

установы адукацыі “Рэспубліканскі

інстытут вышэйшай школы”

______________ І. В. Казакова


_______________________


Эксперт-нормакантралëр

_______________ С. М. Арцем’ева


_______________________



Мінск 2008

Складальнікі:

Г. К. Тычко, прафесар кафедры сацыялогіі журналістыкі факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага універсітэта, доктар філалагічных навук, прафесар


Рэцэнзенты:

Кафедра беларускай літаратуры Установы адукацыі «Беларускі дзяржаўны педагагічны універсітэт»;


Т.М. Федарцова, дацэнт кафедры беларускай мовы Установы адукацыі «Беларускі дзяржаўны тэхналагічны універсітэт», кандыдат філалагічных навук, дацэнт


^ РЭКАМЕНДАВАНА ДА ЗАЦВЯРДЖЭННЯ Ў ЯКАСЦІ ТЫПАВОЙ:

Кафедрай сацыялогіі журналістыкі факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага універсітэта

(пратакол № 11 (121) ад 28.04.2008г.);

Навукова-метадычным саветам Беларускага дзяржаўнага універсітэта

(пратакол № 4 ад 22.05.2008г.);

Навукова-метадычным саветам па групе спецыяльнасцей журналістыкі

Вучэбна-метадычнага аб’яднання вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь па гуманітарнай адукацыі

(пратакол № 5 ад 23.05.2008г.)


Адказны за выпуск: Тычко Г.К.


^ ТЛУМАЧАЛЬНАЯ ЗАПІСКА

Асновы літаратурна-мастацкай творчасці — прадмет спецыфічны. Ён карэнным чынам адрозніваецца ад усіх дысцыплін, якія вывучаліся раней, хоць непасрэдна і судакранаецца з многімі з іх. У першую чаргу з тэорыяй літаратуры, гісторыяй беларускай і сусветных літаратур, мовазнаўствам, псіхалогіяй, філасофіяй. Аднак у адрозненне ад пералічаных дысцыплін, гэты прадмет патрабуе ў большай ступені творчага падыходу, не столькі назапашвання інфармацыі, колькі яе аналітычнага выкарыстання.

Авалодванне пісьменніцкім майстэрствам і выпрацоўка ўласнай выяўленчай тэхнікі, свайго мастацкага стылю ніколі не адбываюцца сістэматычна, а заўсёды рыўкамі, зігзагамі. Гэта вядома як са спецыяльнай літаратуры, так і з асабістых сведчанняў многіх вялікіх мастакоў слова. Часам паэт сустракае які-небудзь радок, вобраз у чужым творы, які захапляе яго ўяўленне, і доўга ён імкнецца разгадаць таямніцу іх магічнага ўздзеяння, каб потым самому кінуцца ў пошукі вытанчанай вобразнасці альбо нязвыклага сінтаксісу. Працэс выпрацоўкі ўласнага майстэрства не ідзе паступова, усё залежыць ад прыроды творчага тэмпераменту. Па гэтай прычыне нават самае падрабязнае вывучэнне тэхнікі літаратурных прыёмаў ніколі не будзе поўным і ніколі не задаволіць усе творчыя памкненні. Але часам дастаткова толькі кароткай згадкі пра той ці іншы прыём, каб адпаведна настроены творчы тэмперамент атрымаў належны накірунак у сваіх пошуках. Тым не менш варта памятаць, што нават дасканалае веданне літаратурнай тэхнікі, выяўленчых сродкаў і мастацкіх сістэм само па сабе ніколі не зробіць чалавека творцам. Прафесійныя навыкі ў творчага чалавека арганічна спалучаны з талентам. І ўсё ж талент, які з’яўляецца неабходнай умовай паспяховай дзейнасці ў сферы мастацтва, паводле меркавання знакамітага рускага даследчыка тэорыі літаратуры В. Халізева, "разам з тым не складае адзінай перадумовы з’яўлення твораў адзначаных мастацкасцю". Гэты факт заўсёды інтуітыўна адчувалі і самі знакамітыя творцы.

"Можна спрачацца пра тое, што такое талент і што яго вызначае, але думаецца, адна з галоўных якасцей таленту пісьменніка — гэта здольнасць яго адчуваць, хвалявацца жыццём навокал, жыццём асобных людзей, краіны, свету.

Чым вастрэйшая гэтая здольнасць успрымаць, адгукацца, тым больш убірае яго сэрца, яго розум, тым яны багацей. Тым багацей талент", — пісаў у артыкуле "Праца пісьменніка" І.Мележ.

Вывучэнне асноў літаратурна-мастацкай творчасці распачынаецца, як правіла, на пятым курсе. Праграма прадугледжвае знаёмства з асновамі літаратурна-мастацкай тэхнікі на прыкладзе ўжо вядомага матэрыялу з гісторыі замежнай і айчыннай літаратур, а таксама вывучэнне новых, эксперыментальна-пошукавых сродкаў мастацкай выразнасці, адлюстраваных у сучасным сусветным літаратурным працэсе.

Матэрыял, з якім вядзецца праца ў аўдыторыі, павінен быць не толькі засвоеным, але і выкарыстаным так ці інакш ва ўласнай практыцы. З гэтае прычыны вывучэнне асноўных навыкаў і прынцыпаў стварэння арыгінальнага літаратурна-мастацкага тэксту ў галіне вершаскладання, драматургіі, эпічных жанраў адбываецца не толькі на аснове літаратурнай класікі, але значная ўвага надаецца форматворчым і ідэйна-тэматычным тэндэнцыям сучаснага літаратурнага працэсу.

У сувязі з пастаяннай эвалюцыяй і ўзбагачэннем гэтага працэсу, творы сучаснага мастацтва, што выбіраюцца для аналізу, могуць на працягу навучальнага года змяняцца. Лекцыі па асновах літаратурна-мастацкай творчасці маюць мэту — даць пісьменніку-пачаткоўцу апорныя кропкі для арыентацыі ў пытаннях прафесійнага майстэрства, навучыць самастойнаму аналізу выяўленчых сродкаў у таго ці іншага аўтара. Семінарскія заняткі носяць творчы характар. Іх можна праводзіць у разнастайных формах: гутаркі і паведамлення, падрыхтаванага студэнтамі альбо выкладчыкам, дыскусіі і абмеркавання самастойных прац навучэнцаў, сустрэчы-дыялога з сучаснымі літаратарамі, прадстаўнікамі розных школ і літаратурных напрамкаў.

Задачы дысцыпліны наступныя:

вывучыць асаблівасці слова як матэрыяла літаратурна-мастацкага тэкста;

прааналізаваць сучасныя вобразна-выяўленчыя сродкі і прынцыпы іх выкарыстання;

разглядзець спецыфіку будовы сучаснага-літаратурна мастацкага твора;

актывізаваць арыгінальнае творчае мысленне студэнтаў;

скіраваць творчую энергію студэнтаў у рэчышча стварэння ўласных літаратурна-мастацкіх твораў, сугучных патрэбам грамадства і часу.

^ Месца дысцыпліны ў прафесійнай падрыхтоўцы выпускніка.

Вывучаючы “Асновы літаратурна-мастацкай творчасці”, студэнты маюць магчымасць выкарыстаць раней засвоеныя веды па сумежных дысцыплінах гуманітарнага цыклу, а таксама прымяніць набытыя кампетэнцыі і навыкі на практыцы ў друкаваных, аўдыёвізуальных і электронных СМІ. У выніку выпускнік мае магчымасць рэалізаваць сябе не толькі як прафесійныя журналісты, але і як творчыя асобы, літаратары, пісьменнікі.

^ Патрабаванні да ўзроўню засваення зместа курса. У выніку засваення лекцыйнага курса, удзелу ў практычных занятках, вывучэння спецыяльнай навуковай літаратуры, а таксама кіруемай самастойнай працы студэнт павінен атрымаць сістэмнае ўяўленне аб працэсе мастацкай творчасці ўвогуле. Выконваючы творчыя заданні, засвоіць на практыцы асноўныя прыёмы літаратурна-мастацкай творчасці. Навучыцца прымяняць тэрміналагічны і паняційны апарат сучаснай літаратуразнаўчай навукі ў сваёй прафесійнай дзейнасці ва ўмовах мас-медыя. У выніку вывучэння дысцыпліны студэнт павінен:

ведаць:

спецыфіку сучаснага айчыннага і сусветнага літаратурнага працэсу;

асноўныя паняцці і прыёмы літаратурна-мастацкай творчасці, этапы эвалюцыі літаратурнага працэсу, іх выяўленне і іх уплыў на СМІ;

прынцыпы будовы літаратурна-мастацкага твора;

ролю літаратурна-мастацкага тэкста ў сферы перыядычнага друку, аўдыёвізуальных і электронных СМІ

умець:

складаць індывідуальны план літаратурна-мастацкага твора;

разумець паняцце “ідэалагічнай ўстаноўкі” і вызначаць ідэалагічную ўстаноўку апублікаваных літаратурна-мастацкіх твораў і сваіх уласных тэкстаў;

выкарыстоўваць на практыцы вобразна-выўленчыя сродкі сучаснай літаратуры;

аналізаваць стан сучаснага айчыннага і сусветнага літаратурнага працэсу.

Дысцыпліна мае на мэце замацаваць асноўныя правілы і прыёмы стварэння літаратурна-мастацкага тэкста, дзеля выкарыстання набытых ведаў як ў рэдакцыях СМІ, так і ва ўласным творчым працэсе.

^ Метадычная арганізацыя дысцыпліны

Дысцыпліна ўключае ў сябе лекцыйныя і практычныя заняткі, а таксама кантроль самастойнай работы студэнтаў. На практычных занятках шмат увагі надаецца аналізу творчых заданняў, выкарыстанню тых ці іншых прыёмаў прафесійнага літаратурнага майстэрства ва ўласных тэкстах.

Агульная колькасць гадзін, якія адводзяцца на вывучэнне дадзенай дысцыпліны для спецыяльнасці 1-23 01 10 «Літаратурная работа (па напрамках)» – 130, з іх 56 гадзін—аўдыторных. Аўдыторныя гадзіны складаюцца з 20 лекцыйных гадзін і 36 гадзін семінарскіх заняткаў.

Агульная колькасць гадзін, якія адводзяцца на вывучэнне дадзенай дысцыпліны для спецыяльнасцей 1-23 01 08 «Журналістыка (па напрамках)» – 88, з іх 28 гадзін—аўдыторных. Аўдыторныя гадзіны складаюцца з 14 лекцыйных гадзін і 14 гадзін семінарскіх заняткаў.


^ ПРЫКЛАДНЫ ТЭМАТЫЧНЫ ПЛАН

для напрамку спецыяльнасці

1-23 01 10 «Літаратурная работа (па напрамках)»


№

Назва

раздзела, тэмы

Колькасць аўдыторных гадзін

усяго

у тым ліку

лек.

семін.

зан.

1.


Спецыфіка прадмета “Асновы літаратурна-мастацкай творчасці”. Матэрыял літаратурна-мастацкага твора

6

2

4

2

Выяўленчыя сродкі мастацкай літаратуры. Віды тропаў

6

2

4


3.

Паэтычны сінтаксіс. Фоніка. Алітэрацыя і асананс. Слоўная інструментоўка. Рытміка. Будова празаічнага сказу. Паняцце перыяду


6

2

4

4.

Будова літаратурна-мастацкага твора. Тэма.

Ідэя. Фабула. Сюжэт


4

2

2

5.

Фабульныя час і прастора. Прасторавыя і часавыя варыяцыі ў сучаснай прозе


6

2

4

6.

Персанажы. Спосабы экспазіцыі персанажаў. Віды сувязяў паміж персанажамі. Індывідуальны план літаратурна-мастацкага твора

6

2

4



7

Жанры і формы. Эпічныя жанры. Лірычныя жанры


4

2

2

8

Драматычныя жанры. Асаблівасці сцэнічнага часу і сцэнічнай прасторы


6

2

4

9

Вершаскладанне. Тыпы вершаў. Памеры (метры). Строфіка. Рыфма і яе віды.


6

2

4

10

Творчая лабараторыя пісьменніка. Спецыфіка пісьменніцкай працы ў сучасны перыяд


6

2

4




Усяго:

56

20

36



^ ПРЫКЛАДНЫ ТЭМАТЫЧНЫ ПЛАН

для спецыяльнасці

1-23 01 08 «Журналістыка (па напрамках)»



№

Назва

раздзела, тэмы

Колькасць аўдыторных гадзін

усяго

у тым лiку

лек.

семін.

зан.

1.

Спецыфіка прадмета “Асновы літаратурна-мастацкай творчасці”. Матэрыял літаратурна-мастацкага твора

4

2

2

2

Выяўленчыя сродкі мастацкай літаратуры. Віды тропаў

4

2

2

3.

Паэтычны сінтаксіс. Фоніка. Алітэрацыя і асананс. Слоўная інструментоўка. Рытміка. Будова празаічнага сказу. Паняцце перыяду


4

2

2

4.

Будова літаратурна-мастацкага твора. Тэма. Ідэя. Фабула. Сюжэт/ Фабульныя час і прастора. Прасторавыя і часавыя варыяцыі ў сучаснай прозе


4

2

2

5.

Персанажы. Спосабы экспазіцыі персанажаў. Віды сувязяў паміж персанажамі. Індывідуальны план літаратурна-мастацкага твора

4

2

2

6.

Жанры і формы. Эпічныя жанры. Лірычныя жанры/Драматычныя жанры. Асаблівасці сцэнічнага часу і сцэнічнай прасторы

4

2

2

7

Вершаскладанне. Тыпы вершаў. Памеры (метры). Строфіка.Рыфма і яе віды.

Творчая лабараторыя пісьменніка. Спецыфіка пісьменніцкай працы ў сучасны перыяд


4

2

2




Усяго:

28

14

14



^ ЗМЕСТ ВУЧЭБНАГА МАТЭРЫЯЛУ

1-23 01 10 «Літаратурная работа (па напрамках)»


Тэма 1. Спецыфіка прадмета “Асновы літаратурна-мастацкай творчасці. Матэрыял літаратурна-мастацкага твора.

Асновы літаратурна-мастацкай творчасці як прадмет. Асноўная мэта і задачы дысцыпліны. Спецыфіка авалодвання пісьменніцкім майстэрствам. Працэс выпрацоўка ўласнай выяўленчай тэхнікі, свайго мастацкага стылю паводле асабістых сведчанняў вялікіх мастакоў слова. Перадумовы для творчага пошуку, аб’ектыўныя і суб’ектыўныя фактары фарміравання мастакоўскай індывідуальнасці.

Агульнае паняцце пра матэрыял мастацкага твора. Слова і яго значэнне ў жыцці чалавека. Штодзённая мова і мова, разлічаная на доўгае існаванне. Асноўныя адрозненні. Паняцце літаратуры. Літаратура прыкладная і літаратура мастацкая. Несупадзенне мэтаў, якія ставяць перад сабой аўтары мастацкіх і прыкладных тэкстаў. Умовы, неабходныя для стварэння арыгінальнага мастацкага твора. Талент і спосабы яго рэалізацыі. Непраднамернае ў мастацтве. Выяўленне творчай энергіі аўтара. Натхненне. Аўтарская суб’ектыўнасць. Спрыяльныя і неспрыяльныя варункі рэалізацыі таленту: сацыяльныя абставіны, жыццёвы лёс. Біяграфія Максіма Багдановіча і Янкі Купалы, Джэка Лондана і Марыны Цвятаевай. Пагроза пераацэнкі ўласных сілаў. Небяспека памылковага шляху, адэкватнасць выяўленчых сродкаў і фармальна-стылістычных пошукаў свайму часу. Неабходнасць вывучэння тэхнікі пісьменніцкага майстэрства.

Слова і яго значэнне. Вялікі слоўны запас — першая ўмова стаць выдатным пісьменнікам. Слоўнікі пісьменніцкай мовы (Пушкін, Гогаль, Купала, Колас). Шляхі пашырэння слоўнага запасу ўласнай мовы (гістарычныя і дыялекталагічныя слоўнікі, спецыяльная літаратура, фальклор, творы класікаў, мова сучаснікаў). Адчуванне слова. Роля сэнсавых адценняў.Сінонімы і амонімы ў літаратуры. Гульня слоў. Спосабы і мэты выкарыстання яе ў літаратурных тэкстах. Значэнне слова і інтанацыі. Выкарыстанне інтанацыі. Архаізмы і неалагізмы. Нацыянальная афарбоўка слова. Варварызмы і дыялектызмы. Сацыяльная афарбоўка слова і яе выкарыстанне ў мастацкім тэксце. (Раман Андрэя Мрыя "Запіскі Самсона Самасуя", гумарыстычныя апавяданні Кандрата Крапівы, Якуба Коласа, Андрэя Мрыя, Пятра Васючэнкі, аповесці У.Някляева "Вежа" і "Прага", драма А. Дударава "Звалка", раман С. Балахонава “Імя грушы” і інш.).

Асаблівасці сучаснай моўнай сітуацыі на постсавецкай прасторы. Трасянка і суржык. Пастаноўка праблемы. Тэкст як паняцце філалогіі. Тэкст як паняцце семіотыкі і культуралогіі. Тэкст у постмадэрністычнай канцэпцыі.


^ Тэма 2. Выяўленчыя сродкі мастацкай літаратуры. Віды тропаў.

Агульнае паняцце аб тропах. Роля тропаў у мастацкай творчасці. У якасці самастойнага задання адшукаць прыклады найбольш распаўсюджаных тропаў з тэкстаў беларускай класікі (творы Янкі Купалы, Якуба Коласа, М.Багдановіча, Алеся Гаруна). Стварыць уласныя тропы для апісання прыкладнай тэмы — "Восеньскі вечар у горадзе", "Адзін дзень з жыцця студэнта" і г.д.

Метафара і яе разнавіднасці. Лёгкія і нацягнутыя метафары. Прынцыпы будовы метафар. Метафары, створаныя на аснове падабенства не прыкмет, а ўражанняў. Прачытаць і зрабіць аналіз вершаў Р.Барадуліна апошніх гадоў, знайсці там прыклады такіх тропаў. Разгорнутыя і агульнаўжывальныя метафары. Прывесці прыклады састарэлых агульнаўжывальных літаратурных метафар. Выпісаць з тэкстаў сучасных маладых літаратараў узоры нацягнутых метафар. Растлумачыць разуменне паняцця лёгкая метафара. Прыдумаць самім альбо выбраць з твораў Янкі Купалы ці М.Багдановіча верш — разгорнутую метафару. Роля метафары ў сучаснай беларускай паэзіі і ў паэзіі замежнай, напрыклад, польскай ці рускай. Зрабіць спробу параўнання з пункту гледжання выкарыстання метафар твораў Ч. Мілаша, І. Бродскага, Р. Барадуліна, Максіма Танка, В. Зуёнка. Выказаць асабістае стаўленне да ролі метафары ў сучаснай паэзіі. Самастойна прачытаць артыкулы С.Дубаўца "Схема" і "Факел давер`я" (кніга "Практыкаванні". — Мн., 1992), Л. Корань "Ці лёгка быць геніем" (кніга "Цукровы пеўнік". — Мн., 1996).

Метанімія як разнавіднасць метафары. Шматлікасць відаў метаніміі. Асаблівасці літаратурнай метаніміі. Ужыванне метаніміі ў апісанні адцягненых прадметаў і з`яў. Разгорнутыя метаніміі. Апавяданне Якуба Коласа "Крывавы вір" — прыклады разгорнутай метаніміі ў апісанні рэвалюцыі і грамадзянскай вайны. Раман І.Мележа "Людзі на балоце" —разгорнутая метанімія часоў калектывізацыі. Верш А.Вярцінскага "Вялікі атракцыён" — метанімія часоў застою.

Напісаць невялікі тэкст (памерам да адной старонкі) на прыкладную тэму "Чалавек будучыні" з выкарыстаннем метаніміі.


^ Тэма 3. Паэтычны сінтаксіс. Фоніка. Алітэрацыя і асананс. Слоўная інструментоўка. Рытміка. Будова празаічнаага сказу. Паняцце перыяду.

Агульнае паняцце паэтычнага сінтаксісу. Роля сінтаксісу ў літаратуры: паэзіі, прозе, драматургіі. Роля расстаноўкі слоў у сказе. Мастацкае выдзяленне патрэбнага слова шляхам яго размяшчэння ў сказе. Інверсія і яе роля ў мастацкім тэксце. Прыклады інверсіі ў творах М. Лынькова. Інверсія ў сучасных мастацкіх тэкстах. (С.Яновіч. "Запісы веку". Беласток. — 2000). Станоўчыя і адмоўныя моманты ў выкарыстанні інверсіі.

Сінтаксічныя збудаванні, якія можна ўжываць у сказе. Эліпсіс альбо свядомы пропуск слова. Падваенне як адваротны адпаведнік эліпсіса. Роля падваенняў у мастацкім тэксце (вершы Янкі Купалы "А хто там ідзе?", Алеся Гаруна, "Нязнаны госць"). Пералічэнне альбо градацыя ("Беларускі радавод" В.Ластоўскага, "Хрыстос прызямліўся ў Гародні" У.Караткевіча, "Паэма сораму і гневу" П.Панчанкі) Прывесці прыклады пералічаных сінтаксічных сродкаў з мастацкіх тэкстаў сучаснай літаратуры. (Мастацкія творы могуць выбірацца адвольна, паводле жадання студэнтаў). Стварыць пісьмовы партрэт свайго сябра, ужываючы прыёмы паэтычнага сінтаксісу.

Інверсія і стык. Анафара і эпіфара. Прааналізаваць вершы Янкі Купалы "Я не для вас, паны, о не...", Алеся Гаруна "Адбітак". Перабудаваць фрэску Барыса Пятровіча "Сустрэча" (Кніга "Фрэскі".— 1998.) паводле законаў сучаснай беларускай лінгвістыкі. Параўнаць з аўтарскім тэкстам. Прывесці ўласныя прыклады інверсіі ў сказе. Растлумачыць іх ролю.

Агульная характарыстыка гукаў беларускай мовы. Злучэнне аднолькавых ці падобных зычных — стык. Прыклады стыкаў і спосабы іх перабудовы. Збег галосных — зіянне. Прыклады зіяння. Адшукаць у класічных тэкстах прыклады мілагучнай паэтычнай мовы, лёгкай у гучанні і вымаўленні. Прыдумаць уласныя прыклады паводле гэтага ўзору.

Алітэрацыя і асананс. Роля іх у мастацкім тэксце. Прыклады алітэрацыі і асанансу з твораў апошніх гадоў Л. Дранько-Майсюка, Р.Барадуліна. Прыдумаць празаічную ці паэтычную мініяцюру на адвольную тэму з ужываннем асанансу альбо алітэрацыі.

Слоўная інструментоўка альбо сукупнасць гукавой гульні. Параўнаць вершаказ А. Разанава "Весніцы" (зборнік "У горадзе валадарыць Рагвалод".—Мінск, 1992) і верш Л. Дранько-Майсюка "На вуліцы першага пацалунку" (зборнік "Стомленнасць Парыжам".— Мінск, 1995).

Вызначыць ролю слоўнай інструментоўкі ў згаданых тэкстах. Прывесці ўласныя прыклады выкарыстання слоўнай інструментоўкі ў мастацкай літаратуры. Самастойна прачытаць зборнік Валянціны Аксак "Антычны дождж". Адшукаць прыклады гукавой гульні і прыдумаць уласныя паводле літаратуранага ўзору.

Роля націску ў мастацкім тэксце. Асаблівасці націску ў прозе. Лагічныя націскі. Будова празаічнага сказа. Паняцце перыяду. Узыход — першая частка перыяду і зыход — заключная, галоўная. Вызначыць перыяды ў апавяданні Якуба Коласа "Васіль Чурыла". Прааналізаваць з пункту гледжання рытмічнай будовы апавяданне Алеся Гаруна "Чалавек без крыві" і прытчу В. Быкава "Вуціны статак" альбо іншы твор. Самастойна напісаць два-тры сказы з выкарыстаннем перыяду — узыходу і зыходу на адвольную тэму. Прааналізаваць творы сучасных пісьменнікаў. Прывесці прыклады будовы сказа ў сучаснай прозе (Творы В.Адамчыка, А.Федарэнкі, Ю.Станкевіча, В.Карамазава, А.Бахарэвіча, А. Глобуса і інш.).


^ Тэма 4. Будова літаратурна-мастацкага твора. Тэма. Ідэя. Фабула. Сюжэт.

Агульнае паняцце будовы мастацкага твора. Назваць элементы, неабходныя для будовы мастацкага твора. Растлумачыць залежнасць будовы ад выбранай тэмы. Прывесці прыклады будовы ўласных мастацкіх ці журналісцкіх тэкстаў.

Тэма. Агульнае паняцце тэмы мастацкага твора. Тэма ў паэзіі. Вызначыць тэму верша Янкі Купалы "Малітва". Прааналізаваць верш А. Вярцінскага "Высокае неба ідэала". Арыгінальнасць тэмы і спосабы яе ўвасаблення ў творы.

Тэма ў прозе. Вузкія і шырокія тэмы. Наяўнасць падтэм. Назваць творы, дзе раскрываюцца шырокія тэмы. Засяродзіцца на рамане І. Мележа "Подых навальніцы". Вызначыць тэму, назваць падтэмы Роля падтэм у раскрыцці галоўнай тэмы твора.

Ідэя і яе роля ў мастацкім творы. Магчымасць існавання некалькіх ідэй у творы. Неабходнасць адрозніваць ідэю твора ад маральна-дыдактычнага павучання пісьменніка. Ідэя лірычнага твора. Вызначыць ідэю верша М. Багдановіча "Дзед"

Прааналізаваць самастойна верш Янкі Купалы "Ворагам беларушчыны". Вызначыць тэму і ідэю.

Схільнасць кожнага пісьменніка да распрацоўкі пэўнай тэматыкі. Назваць галоўную тэму твораў У.Караткевіча, М. Стральцова, В.Казько, В. Быкава. Засяродзіцца над тым, якой уяўляецца ўласная скразная тэма самастойнай творчасці. Вызначыць асноўную думку, якую хацелася б данесці да чытача распрацоўкай гэтай тэмы.

Фабула твора. Фабула як сукупнасць дзеянняў, абставін і становішчаў, што знаходзяцца ва ўзаемасувязі. Сітуацыя — агульная і прыватная. Паняцце матыву, як дзеяння, што змяняе сітуацыю. Завязка, як шэраг матываў, што ствараюць напружаную сітуацыю, якая не можа доўга існаваць. Развязка, як шэраг матываў, што прыводзяць да супакоенай сітуацыі. Прааналізаваць адно з апавяданняў В. Быкава. Растлумачыць, чаму падзел фабулы на сітуацыю, матыў, завязку і развязку нельга выкарыстоўваць у адносінах да лірычнага твора. Прыдумаць фабулу ўласнага твора на вольную тэму.

Сюжэт альбо пабудова фабулы — асноўныя адрозненні сюжэта і фабулы. Фабула можа быць запазычанай з жыцця. Афармленне і размеркаванне яе (сюжэт) належыць выключна пісьменніку. Значэнне сюжэта для рэалізацыі мастацкай задумы. Няўмелыя сюжэты, як згуба для ўсяго твора. Фармаванне сюжэта.

1) Размяшчэнне-той альбо іншы парадак паведамлення чытачу фабульных абставін. У размяшчэнні вылучаюць пачатак, дзе закончана перадаецца тая альбо іншая сітуацыя, заканчэнне – адлюстраванне сітуацыі, што завяршае апавяданне, і развіццё – прамежкавае адлюстраванне сітуацыі з перапынкамі, запавольваннем, вяртаннем.

2) Змест, да якога адносяцца персанажы галоўныя і другарадныя, размовы, прадметы, навакольная рэчаіснасць.

3) Увядзенне — сукупнасць прыёмаў, што ўводзяць чытача ў разуменне сітуацыі. Тут вылучаюць экспазіцыю, г.зн. абмалёўку пачатковай сітуацыі і дзеючых асоб, характарыстыкі — абмалёўка характараў і ўласцівасцяў персанажаў.

Шматстайнасць камбінацый частак сюжэта. Змена прыёмаў у пісьменнікаў розных эпох і школ. Прыёмы разгортвання сюжэта і іх разнастайнасць.

Прааналізаваць апавяданні М. Стральцова "Смаленне вепрука", "Шлях асла" Л.Уліцкай. Асаблівасці сюжэта і з чым яны звязаны. Роля сюжэта ў мастацкім тэксце. Прывесці прыклады арыгінальных сюжэтаў, якія запомніліся з прачытанай сусветнай мастацкай літаратуры.


^ Тэма 5. Фабульныя час і прастора. Прасторавыя і часавыя варыяцыі ў сучаснай прозе

Паняцце хранатопу (М.Бахцін). Размеркаванне фабульнага часу. Змяшчэнне, забяганне, разгортванне. Фабульны час у драматычнай паэме Янкі Купалы "Адвечная песня" і ў рамане В.Быкава"Знак бяды". Роля фабульнага часу ў творах. Уласныя прыклады мажлівага размеркавання фабульнага часу ва ўласным эпічным творы.

Фабульная прастора і яе размеркаванне. Асаблівасці фабульнай прасторы ў сучаснай прозе. "Імя Ружы" Умберта Эко і . "Імя грушы" С.Балахонава. Прывесці прыклады выкарыстання фабульнай прасторы дзеля дасягнення найбольшага мастацкага эфекту з прачытаных твораў мастацкай літаратуры. Уласнае стаўленне да фабульнай прасторы, спосабы яе выкарыстання ў сваіх творах.

Апісанне прасторы. Цяжкасці, звязаныя з апісаннем прасторы. Рэчы. Прырода. Пейзаж. Падрабязнае апісанне працэсу стварэння прадмета. Вылучэнне адной характэрнай рысы, выбранай дзеля таго, каб чытач паводле яе ўявіў увесь прадмет. Паэма Янкі Купалы "Яна і я" і аповесць Янкі Брыля "Муштук і папка". Параўнаць спосабы апісання прасторы. Напісаць эцюд з сучаснага жыцця, выкарыстаўшы адзін з прыёмаў апісання прасторы.

Урбаністычны пейзаж. Асаблівасці адлюстравання горада ў мастацкім творы. Вершаваны цыкл М.Багдановіча "Места". Сучасны урбаністычны пейзаж. Прыём параўнання пры стварэнні пейзажу. Напісаць мініяцюру на адвольную тэму з выкарыстаннем урбаністычнага пейзажу.

Вясковы пейзаж. Роля пейзажу ў "Палескай хроніцы" І. Мележа. Сучасны вясковы пейзаж. Апавяданне А.Федарэнкі "Бляха". Пейзаж і мастацкая ўстаноўка аўтара. Вызначыць уласную мастацкую ўстаноўку ў творы, прысвечаным сучаснай вёсцы. Ахарактарызаваць пейзаж і яго ролю ў гэтым творы.

Элементы фантастыкі ў сучаснай прозе. Цыкл апавяданняў У. Сцяпана. Постмадэрнізм у сучаснай літаратуры. Творчасць Ю. Станкевіча, А.Хадановіча. Ідэйныя і форматворчыя пошукі пісьменнікаў.

Роля фантастыкі ў творах сучасных літаратараў.(Ю.Станкевіч,. Ф.Сіўко, В.Гігевіч ). Вызначыць уласнае стаўленне да элементаў фантастыкі ў творы.

Міф і прыпавесць. Прыпавесці В. Быкава. Аналіз аднаго з твораў. Прычыны звароту сучаснай літаратуры да міфаў і прыпавесцяў. Назваць творы сусветнага мастацтва, заснаваныя на элементах міфаў альбо тыя, якія адносяцца да жанру і прыпавесці.

Самастойная праца. Напісаць прыпавесць на свабодную тэму. Аналіз індывідуальных прац. Спроба вызначэння аўтарскай задумы і спосабаў яе рэалізацыі. Творчыя знаходкі і выдаткі. Паразважаць над перспектывамі выкарыстання міфа і прытчы ў сучасным мастацтве.


^ Тэма 6. Персанажы. Спосабы экспазіцыі персанажаў. Віды сувязяў паміж персанажамі. Індывідуальны план літаратурна-мастацкага твора.

Агульнае ўяўленне пра персанажы. Выяўленчая ўстаноўка аўтара: бытавое асяроддзе, выхаванне, характар. Апавяданне бытавое, псіхалагічнае і фантастычнае. Спосабы экспазіцыі персанажаў. Партрэт. Формы паводзін. Персанаж і яго каштоўнасная арыентацыя. Аналіз персанажаў рамана П.Зюскінда "Парфума", персанажаў трагікамедыі "Тутэйшыя" Янкі Купалы. Свядомасць і самасвядомасць персанажа. Псіхалагізм. Персанаж і пісьменнік..

Віды сувязяў паміж персанажамі ў тэксце. Вызначыць сувязі паміж персанажамі ў апавяданне М.Гарэцкага "Літоўскі хутарок" і ў аповесці В.Ластоўскага "Лабірынты". Спосаб нанізвання эпізодаў альбо спосаб звязвання персанажаў з дапамогай прадметаў (аповесць Адама Глобуса "Смерць-мужчына"). Стварыць уласны сюжэт і правесці сувязі паміж персанажамі ў ім шляхам нанізвання і шляхам выкарыстання нежывых прадметаў.

Праўда жыццёвая і праўда мастацкая. Драматычная паэма Янкі Купалы "Сон на кургане". Сувязі паміж персанажамі ў фантастычным творы. Вызначыць прынцыпы сувязяў персанажаў у згаданым творы і іх адрозненні ў параўнанні з паэмай "Магіла льва".

Імя персанажа. Характарыстычнасць яго: тыповасць у адносінах да прадстаўніка пэўнага асяроддзя альбо ў адносінах да яго носьбіта. Даць характарыстыку імён персанажаў у камедыі Янкі Купалы "Паўлінка".

Індывідуальны план мастацкага твора. Паслядоўнасць сюжэтных ліній, аўтарскія адступленні. Прыём загадкі. Адмаўленне ад развязкі. Назваць мастацкія творы сусветнай і беларускай літаратуры, дзе выкарыстоўваюцца падобныя прыёмы. Прааналізаваць драматычную паэму А.Міцкевіча "Дзяды" і аповесць В.Ластоўскага "Лабірынты".

Аналіз індывідуальных мастацкіх твораў у жанры сучаснай гарадской навелы. Роля індывідуальнага плана. Тэма, ідэя, фабула, сюжэт. Аўтарская ўстаноўка, прастора і час, роля пейзажу. Імёны персанажаў.


^ Тэма 7. Жанры і формы. Эпічныя жанры. Лірычныя жанры.

Агульнае паняцце пра жанры і формы, гісторыю іх бытавання і развіцця ў літаратуры. Высокія і нізкія жанры. Іх адрозненні. Сціранне граняў паміж жанрамі ў сучаснай літаратуры. Вершаказы Вацлава Ластоўскага і Алеся Разанава. Дакументальная проза А. Адамовіча, Янкі Брыля. Дакумент у творчасці С. Алексіевіч. Вызначыць элементы розных жанраў у творах згаданых пісьменнікаў. Ахарактарызаваць прычыны сцірання межаў паміж дакументальнай і мастацкай літаратурай. Жанравыя канфрантацыі і традыцыя.

^ Эпічныя жанры. Сучасныя раман, апавяданне, аповесць. Спецыфіка сучаснага замежнага рамана. (Альбер Камю "Чужаніца", Пэр Лагерквіст "Карлік", Мілан Кундэра "Невыносная лёгкасць існавання", Міларад Павіч "Скрынка для пісьмовых прылад", Вольга Такарчук "Правек і іншыя часы"). Беларускі раман на сучасным этапе ("Карнікі" А.Адамовіча, "Хроніка дзетдомаўскага саду" В.Казько, "Сачыненне на вольную тэму" А.Кудраўца"Арляк і зязюля" М. Кусянкова, "Залатая жрыца Ашвінаў" В. Іпатавай, "Любіць ноч – права пацукоў" Ю.Станкевіча.

Новыя празаічныя формы: лірычныя запісы Янкі Брыля, зацемкі Л.Галубовіча, нечаканасці Адама Глобуса, трызненні, гульні, аповеды Барыса Пятровіча, мікра-проза Ю.Станкевіча.

Напісаць самастойны твор, заснаваны на асабістым досведзе ў выглядзе зацемкі, лірычнай мініяцюры, нечаканасці ці мікра-прозы. Растлумачыць прынцып выбору формы і яе залежнасць ад зместу, аўтарскай устаноўкі ці нейкіх іншых суб(ектыўных чыннікаў.

Дэталёвы аналіз асаблівасцяў сучаснага рамана. На прыкладзе рамана Ю. Станкевіча "Любіць ноч – права пацукоў" (альбо якога іншага сучаснага твора). Засяродзіць увагу на спецыфіцы тэматыкі, нязвыкласці вобразна-выяўленчых сродкаў. Аўтарская задума і спосабы яе прачытання. Сімволіка ў творы і варыянтнасць яе тлумачэння.

Літаратура факта. Роля дакумента ў беларускай літаратуры. М.Гарэцкі "Антон", А.Адамовіч, Я.Брыль, У.Калеснік "Я з вогненнай вёскі...", С.Алексіевіч "Чарнобыльская малітва". Выкарыстанне факта ў мастацкай прозе і ў паэзіі. Факт у апошніх паводле часу творах В.Казько (рамане "Бунт незапатрабаванага праху", аповесці "Да сустрэчы"), вершы А.Вярцінскага ("Папа рымскі просіць даравання...")

Самастойная праца з фактам. Спецыфіка выкарыстання фактычнага матэрыялу. Магчымасць адлюстравання ў якасці факта здарэнняў са свайго прыватнага жыцця, асабістага досведу, перажыванняў, эмоцый. Аналіз індывідуальных прац, створаных на падобнай аснове.

^ Лірычныя жанры.Лірычны верш з пункту гледжання моўнай устаноўкі. Вершы напеўнага ладу ("Явар і каліна" Янкі Купалы) і вершы гутарковага ладу ("Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі..." М.Багдановіча). Моўная ўстаноўка ў сучаснай паэзіі. "Псалмы Давідавы" Р. Барадуліна, лірычныя вершы В.Зуёнка.

Празаізацыя сучасных лірычных жанраў. Развіццё тэмы ў лірычных жанрах. Запеўка, развіццё і заканчэнне. Паслядоўнасць вобразаў і спосабы замацавання частак. Аналіз вершаў народнага складу Н.Гілевіча.

Разнастайнасць выяўленчых сродкаў у лірычных жанрах, пошукі сучаснай паэзіі ў галіне формы. Імкненне да лаканізму і найбольшай выразнасці. "Асобныя радкі" А.Вярцінскага, "азвярызмы" Р.Барадуліна, "квантэмы" А.Разанава, "рысасловы" Людкі Сільновай.

Беларуская паэзія ў кантэксце сусветнай. Устаноўка на канкрэтыку і лаканізм у творчасці Ч.Мілаша ("Ты, хто пакрыўдзіў"), В.Шымборскай ("Усялякі выпадак"), Яна Твардоўскага ("Ліст да Божай Маці")– вершы, змешчаныя ў зборніку "Лісце срэбнай таполі: З польскай лірыкі / Выбраў і пераклаў Ян Чыквін".-.Беласток, 1999. Параўнаць з творамі Р.Барадуліна, А.Вярцінскага, Г.Бураўкіна.

Эксперымент у сучаснай украінскай літаратуры. "Зрокавая" паэзія . Артыкул Міколы Сарокі "Не звуком единим живе поет" (Сучасність".–1997, № 11).Уласны творчы эксперымент. Рысаслоў на вольную тэму. Аналіз індывідуальных прац.

Дынаміка і стабільнасць у складзе сусветнай літаратуры. Рэгіянальная і нацыянальная спецыфіка літаратуры.


^ Тэма 8. Драматычныя жанры. Асаблівасці сцэнічнага часу і сцэнічнай прасторы.

Драматургія. Агульная характарыстыка драматычных твораў. Вялікія жанры – драма, трагедыя, камедыя, меладрама. Малыя жанры – драматычны эцюд, вадэвіль, драматычны абразок. Развіццё драматычных жанраў у часе. Прааналізаваць развіццё драматургіі ў гістарычным плане. Творы Шэкспіра, Карнэля, Мальера., Ібсена, Чэхава. Беларуская драматургія: "Камедыя" К.Марашэўскага, "Пінская шляхта" В.Дуніна-Марцінкевіча, "Страхі жыцця" Ф.Аляхновіча, "Паўлінка" Янкі Купалы, дзейнасць У.Галубка, І.Буйніцкага.

Асаблівасці развіцця сучаснай драматургіі. Сатырычная камедыя А.Петрашкевіча "Інтэрнацыянал па-беларуску" ("Тэрмапілы".– 2000, № 3). П’есы А.Курэйчыка "Згублены рай", "П’емонцкі звер", герменеўтычная драматургія С. Кавалёва: "Тарас на Парнасе", "Стомлены д’ябал" і інш. Уплыў часавых катэгорый на развіццё тэматычна-ідэйных тэндэнцый.сучаснай драматургіі.

Сцэнічны час. Паняцце "закрытай формы". Асноўныя адрозненні драм "закрытай" і "адкрытай" формаў. Сцэнічны час у драме М.Гарэцкага "Жартаўлівы Пісарэвіч". Паняцце сцэнічнай прасторы. Суадносіны колькасці рухаў і часу, у які яны адбываюцца як паняцце тэмпу. Змена тэмпаў як важны выяўленчы сродак драматургіі. "Раскіданае гняздо" Янкі Купалы з пункту гледжання змены тэмпаў.

Асаблівасці сцэнічнага часу і сцэнічнай прасторы ў сучаснай драматургіі. Драма М.Арахоўскага "Ку-ку" ("Сучасная беларуская п`еса".— Мінск, 1997) і драма А.Дударава "Крыж" ("Полымя", № 7, 2000) - параўнальны аналіз. Твор А.Дударава — як прыклад творчага выкарыстання гістарычных здабыткаў сусветнай драмы. Параўнаць спосабы выкарыстання прасторы і часу ў п`есе "Крыж" і драматычнай паэме Е. Жулаўскага "Эрас і Псіхея" (пераклад Янкі Купалы).

Празаічная і вершаваная мова ў драматычных творах. Аўтарская ўстаноўка і яе ўплыў на выбар мовы. Камедыя Крапівы "Хто смяецца апошнім" і драматычная паэма Р.Баравіковай "Барбара Радзівіл". Залежнасць выбару моўных сродкаў ад аўтарскай задумы.

Самастойная праца. Напісаць індывідуальны драматычны абразок на вольную тэму. Выкарыстаць сімволіку. Зрабіць мастацкі аналіз персанажаў з пункту гледжання сувязі паміж імі, аўтарскай устаноўкі, мовы.Сцэнічныя прастора і час у творы. Прааналізаваць спосабы іх выкарыстання. Вызначыць адпаведнасць аўтарскай задумы чытацкаму ўспрыняццю.


^ Тэма 9. Вершаскладанне. Тыпы вершаў. Памеры (метры). Строфіка.Рыфма і яе віды.

Асаблівасці вершаванай мовы. Тыпы вершаў, што ўжываюцца ў сучаснай літаратуры. Класічны, свабодны і змешаны верш. Параўнальны аналіз вершаў В. Зуёнка, Максіма Танка, Д. Бічэль-Загнетавай.

Класічны верш. Памеры (метры). Двухскладовыя – ямб, харэй. Трох-складовыя – дактыль, анапест і амфібрахій. Класічны верш у сучаснай літаратуры. Падборкі вершаў сучасных паэтаў старэйшага пакалення (часопісы "Полымя", "Крыніца", штотыднёвік "Літаратура і мастацтва") і маладых (часопісы "Маладосць", "Першацвет", "Аrche", тыднёвік "Наша ніва") – параўнальны аналіз.

Заканчэнне, вялікая цэзура, адступленні ад метра. Пераносы. Іх значэнне ў творы. Змена сэнсавай нагрузкі. Выкарыстанне пераносаў сучаснымі паэтамі. Прааналізаваць вершы М. Купрэева, А. Чобата.

Змешаны верш. Пр