Реферат: Восточные славяне в Беларуси

Народ падобны на дрэва.

А карані — ягопершапачаткі.

Адзін сягае на метры ўглыб

зямной тоўшчы, другі бярэ

сокікаля паверхні.

Самыяпершапачаткібеларускагаэтнасу хаваюццаў змроку пасляледавіковыхтысячагоддзяў.Унашым радаводземожна знайсціі старажытнейшыхаўтахтонаўневядомай ужомовы, і фіннаўграў,і германцаў, а таксама, мабыць, скіфаў і кельтаў.Але найбольшмоцныя, найбольшжыццежаўныядва каранібеларускагадрэва — балцкіі славянскі.Менавіта іхшчасліваеспалучэнневы­значылахарактэрнейшыяасаблівасцінашага народу— у мове, куль­туры, характары, —што розняцьбеларусаў адсуседзяў, робяцьяго самабытнымне паўторнымэтнасам уеўрапейскайсям’і.

Старажытныябалты — прамыяпродкі сучасныхлітоўцаў ілатышоў —першапачаткова, мяркуючы паназвах азёрі рэк, зася­ляліпрактычна ўсютэрыторыюБеларусі. Тутяны жылі з пачаткубронзавагавеку, гэта значыцьз мяжы 3-га і 2-гатысячагоддзяўда н.э.

Зсярэдзіны І-гатысячагоддзян.э., калі балтыўступілі ўцесны кантактса славянскайстыхіяй, хацягэта маглоадбыцца і значнараней, мы ўжоведаем назвыіх плямёнаўна Беларусі, зафіксаваныяў летапісах.Былі гэта яцвягіі літва.

Плямёны яцвягаў засяляліў асноўным міжрэчча Нёманаі Нарава. Іх паселішчы пакуль што даследаваны слаба. Гэта вёскі і ўмацаваныя гарадзішчы.Больш вядомыя вучоным кургановыя могільнікіз каменнымі выбрукоўкамі.Найбольш раннія пахаванні ўіх датуюцца ІІІ стагоддзем н.э. і ўтрымоўваюць як трупапала­жэнні, так і трупаспаленні нябожчыкаў.Пазней пачаў дамінаваць абрад трупаспалення-урэмацыі, а з ХІ ст. -зноў трупапалажэння.У мужчынскіх пахаваннях шмат узбраенняі рыштынку баявых ко­ней, што было натуральным для таго неспакойнага часу. У жа­ночых— упрыгожанніі дробныя прылады працы.

Яцвягі былі ваяўнічымі мужным народам, які тры ста­годдзі/з Х па ХІІІ/вытрымліваў амаль безупынны націск дружых кіеўскіх ізаходнеўкраінскіхкнязёў, палякаў, а таксама нямецкіхры­цараў. Аднакурэшце іх землібылі спустошаныя, а насельніцтваў значнай ступенівынішчана, расцярушанапа суседніхземлях. Штозасталося —славянізаваласяі стала састаўнойчасткай беларусаўГродзеншчыныі Беласточчыны.І зараз толькіў назвах вёсак“Ятвезь” засталасяпа іх жываяпамяць.

Найбольшшматлікай іжыццёстойкайгрупай балцкіхплямё­наў наБеларусі былаЛітва. Ёй належыліземлі ў ВерхнімПанямонні іПавіленне. Тутвядомы ўмацаваныяі неўмацаваныя паселішчы, але, як і ўвыпадкуз яцвягамі, археолагамівывучалісяпераважнатолькі кургановыямогільнікі.Старажытнейшыяпахаваннівядомыя з 4-гастагоддзя. Яныўтрымоўваюцьтрупапалажэнніі камяні ў на­сыпах.З сярэдзінытысячагоддзяраспаўсюдзіўсяабрад трупас­пальвання.Нябожчыкам“на той свет”клалішмат рэчаў— разнас­тайныяпрылады працы, упрыгожанні.У мужчынскіхпахаваннях, асабліва ранейшагачасу, калі рэчыне згаралі прыкрэмацыі, над­звычайбагата зброі.У канцы тысячагоддзяпашыраюццарытуаль­ныяпахаваннібаявых коней.

Літоўскіяплямёны таксамацярпелі адчастыхузброеныхна­шэсцяў зУкраіны, Польшчы, немцаў з балтыйскагаўзбярэжжа. Алелёс іх быў іншым, чым яцвягаў.Уступіўшы ўсаюз са славянаміБе­ларусі, яныне толькі выстаялі, але і праводзіліактыўнае узброенаесупрацьдзеянне, паспяховаўдзельнічаліў фармаваннімагутнайся­рэднявечнайбеларуска-літоўскайдзяржавы —Вялікага княстваЛітоўскага, Рускага і Жамойцкага.

Праўда, Літва на значнайчастцы сваёйтэрыторыі —на паўночнымзахадзе сённяшняйРэспублікіБеларусь і наВіленшчыне— таксама страціласвой воблік, славянізаваласяі стала беларуска­моўнай.

Мяркуючыпа назвах некаторычнаселеныхпунктаў, наБела­русі жыліі іншыя балтыйскіяплямёны. Сяродіх лотва і латыгаль, з якімі генетычназвязываюццасённяшніялатышы, а таксама, дай­нова,ішкальдзь.

Старажытнейшыяпісьмовыясведчанніантычных аўтараўпра славянадносяцца дапершых стагоддзяўнашай эры. Аднакзнойд­зеныяархеолагаміматэрыяльныясляды іх жыццядзеннасці— рэшткі паселішчаўі могільнікі— датуюццатолькі сярэдзінайпер­шага тысячагоддзянашай эры. Якіяж больш ранніястаражытнасціналежылі славянам?— пакуль невысветленна.І ўвогуле пытаннепаходжанняпершых славян—як, дзе і каліфарміраваўсягэты працэс— адно са складанейшыху навуцы. Аднакбольшасцьдаследчыкаўзгодныя, штоБеларусь небыла прарадзімайславян, хібашто самы паўднёва-заходнікуток Брэстчыны.Таму я вырашыў, што сёння мыне будзем гаворыцьпра походжаннеславян, пра іхэтнагенез. Гэтатэма для асобнайгутаркі.

Першыянесумненнаславянскіяпаселяшчыз’явілісяпаўднёвейПрыпяці паўтарытысячы гадоўназад — калясярэдзіны І-гатысячагоддзя.Некаторыя зіх выяўленыархеолагамінават на яепаўночнымберазе. Значыць, славяне ўжопачалі пераадольвацьгэты натуральныводны рубежпаміж імі істаражытнымібалотамі.

Старажытнасці, пакінутыяпершымі славянаміна Прыпяцівучоныя аб’ядноўваюцьу так звануюпражскую культуру.

Носьбітыпражскай культуры, займаючысяў асноўнымземляробствамі жывёлагадоўляй, жылі пры рачнымузбярэжжы ўневялікіхвёсках, якіяпазней часамператваралісяў гарадзішчы— умацаваныяпаселяшчы, акруджаныяваламі і рвами, драўлянымтынам. Кожнаясям’ябудавала сабеневялікуюпаўзямлянкуз глінабітнайабо каменнайпечкай на покуце.Тагачасныяславяне з балотнайруды здабываліжалеза, з якогавырабляліпрылады працыі зброю. Упрыгожаннібылі пераважнабронзавыя. Згліны ляпіўсяпласкадонныпосуд — высокіягаршкі, міскі, патэльні.

Сваіхпамерлых тутэйшаенасельніцтвахавала па абрадутрупаспаленняў невялікіхямах. Пазнейнад пахаваныміпачалі насыпацькурганы.

ПаўночнейПрыпяці зVІст. і пазнейжыло пераважнабалцкае насельніцтва, старажытнасціякога ўтваралібанцараўскуюі калочынскуюкультуру. Аднак, мяркуючы паархеалагічныхраскопках, ісюды пачынаеццапранікненнегруп славянскаганасельніцтва, якое пасяляеццасярод тубыльцаў.Такое пранікненнехутчэй на ўсёпавінна былоадбываццаўзброеннымшляхам. Бо цяжкасабе уявіць, каб хто могсцерпіць, штона іх земліпрыходзяцьчужынцы-находнікі, карыстаюццалугамі і палямі.

Зчасам сумеснаеіснаваннеабарыгенаў-балтаўі находнікаў-славянпаўночнайПрыпяці вялода змешваннягэтых двухэтнасаў, парадненняшляхам шлюбаў, вяло да ўзаемаасіміляцыі.А як сведчацьапошнія даследаванні,і асаблівавядомага расейскагавучонага В.В.Сядова, беларусысфарміравалісядзякуючы змешваннюславян і балтаў.Значыць, ужоз сярэзіны І-гатысячагоддзяў басейне Прыпяці, на ВерхнімПанямонні, наДняпры і Дзвінепачынаюццапрацэсы, якіявялі да зараджэннябеларускагаэтнасу, фарміраванняяго тыповыхасаблівасцейу мове, матэрыяльнайі духоўнайкультуры. Кажучывобразна —першае ж дзіця, што нарадзіласяад славянінаі балцкай жаныны, ужо мела зачатковыябеларускіярысы.

Невядома, як называлісябе першыяславяне наБеларусі. Летапісыж светчаць, штопазней, перадутварэннемполацкагакняства, нанашых земляхраспаўсюдзілісяўсходнеславянскіяплямёны крывячоў, драгавічоўі радзімічаў.

Крывічы, драгавічы, радзімічыўяўлялі сабойаб’яднанніплямёнаў, якіяўжо мелі сваекняжэнні —першапачатковыядзяржаўныяўтварэнні. Іхназвы, мяркуючыпа суфіксу‘-іч’, паходзяцьад князёў-аб’яднальнікаў.Згодна летапісу, такім аб’яднальнікамрадзімічаўбыў Радзім. Укрывічоў гэтамог быць Крыўабо Крывы, удрагавічоў— Драг.

Найбольшвялікае аб’яднаннеўяўлялі крывічы.З самага пачаткуяны прымаліактыўны ўдзелу гістарычныхпадзеях УсходняйЕўропы. Так, улетапіснымзапісе 965 г. гаворыцца, што крывічы, разам з некаторымііншымі славянскіміі фінна-угорскіміплямёнамівымушаны быліплаціць данінузаморскімврагам. А празпару гадоў яныпраганяюцьваражскіхасаднікаў сасваіх земляў.Удзельнічалікрывячы і ўграбежніцкіхважарска-славянскіхпаходах 906 і 944гадоў на Візантыю.Пазней крывічыБеларусі ўжоне ўдзельнічаюцьў прычарнаморскіхвойнах. Бачна, што у гэты часім удалосявызваліццаз варажска-кіеўскайзалежнасці.

Учас найбольшайэкспансіікрывічы распаўсюдзілісяна вялікіхпрасторахУсходняй Еўропыад ВерхнягаПанямоння даПаволжа, адвярхоўя Сожаі Дзясны даўзюярэжжаПскоўскагавозера. На сённяшняйтэрыторыіРэспублікіБеларусь крывічызаймалі Падзвіннеі аршанскаеПадняпроўе.Яны таксамапранікалі наПавіленне іВерхняе Панямонне, дзе і сённясустракаюццавёскі Крывічы, Крывічане, Крэва і г.д. Такіяназвы сведчацьпра актыўнуюкаланізацыюгэтым дынамічнымнасельніцтвамсуседніх тэрыторый.У паўночнайі цэнтральнайМіншчыне янызмешвалісяз драгавічамі.

УVІІстагоддзіпляменная назвакрывічы, як, дарэчы, і драгавічаі радзімічы, знікае са старонаклетапісаў. Гэтасведчыць пракансалідацыюплямён у большыяэтнаграфічныяі палітычныяўтварэнні.Праўда, назва‘крывічы’,‘Крывецкаязямля’ захаваласяў культурнайтрадыцыі суседніхнародаў і пазней‘Крывіяй’называлі значнуючастку Беларусінемцы і ў 14-мстагоддзі. Алатышы і сённяўсіх славянназываюцькрывічамі-крэвс.У мінулым стагаддзітаксама часамбеларусаўлічылі крывічамі.У пачатку ХХ-гастагоддзя, каліўстала пытаннепра аднаўленнедзяржаўнасцінашага народу, былі прапановыназваць беларускікрай Крывіяй.

Жывучыпераважна ўвёсках, крывічы, паселішчы —цэнтры акругумацоўвалі, ператвараючыў гарадзішчы.З часам часткагарадзішчаўвырасла ў цэнтрырамяства ігандлю — у гарады.

НатэрыторыіРэспублікіБеларусь вядомыкрывіцкіягарады — Віцебск, Лукомль, Друцк, Орша, Копысь.Галоўным, важнейшымгарадскімцэнтрам заходняйчасткі крывічоўбыў Полацк. Ёнжа і стаў сталіцайПолацкагакняства ІХ-ХІІІстагоддзяў— адной з першыхвядомых палетапісахбеларускіхдзяржаў. Некаторыядаследчыкімяркуюць, штораней усе крывічыбылі аб’яднаныў адной дзяржаве.Гэтым яны тлумачацьнастойлівыязаваёўчыяпаходы полацкіхкнязей на ўсході поўнач, штомагло сведчыцьпра імкненнеаднавіць колішняеагульнакрывіцкаегаспадарства.

Крывічыпачалі фармаваццаў сярэдзінеІ-га тысячагоддзя і напачатку быліамаль выключнабалцкім этнасам.Толькі з часам, з усё большымпранікненнемславян на Беларусь, яны ўсё большнабываюць рысаўславянскасці.Мабыць тамуі летапісцычасам сумняваліся— ці адносіцькрывічоў данароду славянскаймовы.

Уматэрыяльнайі духоўнайкультуры, пасваіх этнаграфічныхасаблівасцяхкрывічы малаадрознівалісяад суседніхславянскіхплямёнаў. Таму, каб вылучыцьмежы іх рассялення, вучоныя-археолагіасаблівую ўвагузвяртаюць наабрад пахаванняі тыпы жаночыхупрыгожванняў.

Зсамага пачаткукрывічы сваіхпамёрлых хаваліпа абрадутрупаспальванняпад кургановымінасыпамі.Найбольш тыповымісярод курганоўбылі валападобныякурганы — насыпышырынёй 8-10 метраўі даўжынёйчасамбольш як 100 метраў.Такія ‘доўгіякурганы’ сустракаюццатолькі на крывіцкайтэрыторыі.

Нярэдканасыпы быліікруглыя. Пазнейтолькі так івыглядалікрывіцкіямагілы. З распаўсюджаннемз канца Х-гастагоддзяхрысціярства, якое забаранялаабрад крэмацыі, крывічы, як іўсё тагачаснаеславянскаенасельніцтваБеларусі, адмовіласяад спальваннянябожчыкаўі перайшло датрупапалаження.Хоць па даўнямузвычаю памерлым‘натой свет’ клалірэчы і насыпалінад ім курган.У язычніцкіхмагілах археолагімала знаходзяцьрэчаў — пераважнатолькі гаршкі.Усё нішчыўагонь. У курганахжа з трупапакладаннемізнаходак больш— акрамя посудуможна знайсцібронзавыя імедныя ўпрыгоджванні, жалезныя рэчавыі гэтак далей.Пры гэтым, зразумела, ужаночых пахаванняхупрыгожванняўзначна больш, там жа і сярпыабо праселкіда верацён. Умужчынскіх— сякеры, наканечнікікоп’яў, часамі мячы.

Існуюцьпаданні, штоў курганахпрыхаваназолата і іншыябагацці. Тамускарбашукальнікі-марадзёрычаста разрываюцьстрадаўніямогільнікі, знішчаюць іх.Аднак пад насыпамізнайшоў супакойу асноўнымпросты вясковылюд, нашы далёкіяпродкі — язычнікіі раннія хрысціяне.Рэчы, што прыкасцяках, з’іржавелыя, акісленыя, немаюць грашовайкаштоўнасці.А вось дляспецыяліста-археолагаяны важнейшаякрыніца звестакпра матэрыяльнуюкультуру старажытныхбеларусаў, праіх вераванніі нават знешнівоблік.

Тойхто разбураедаўнія магілы, не толькі парушаеЗаконы РэспублікіБеларусь, нормычалавечаймаралі, але іробіць замахна нашу гістарычнуюпамяць.

Большасцьупрыгожванняюкрывічанакпадобныя нарадзіміцкіяі драгавіцкія, яны агульнаславянскагатыпу. Аднакёсць і толькікрывіцкаеаздабленне— вялікіябранзалетападобныяскроневыякольцы з медзі, вельмі рэдкаса срэбра, якімі упрыгожваўся галоўны ўбор.Такія знаходкі— быццам племянныя‘пашпарты’.Менавіта паіх у асноўнымі крывіцкіяпахаванні, удакладняюцьтэрыторыюрассяленнягэтых плямёнаў.

Летапісецсведчыў, штотэрыторыі паміжПрыпяццю іДзвіной займалідрагавічы —другое буйноеаб’яднаннеплямён на Беларусі.Археалагічныяраскопкі дазволілібольш дэталёваакрэсліць межыіх рассялення.Іх паселяшчыі могільнікісустракаюццапаўднёвайПрыпяці, наўсходзе даходзяцьда Дняпра, напоўначы — ваколіцЗаслаўя, Лагойскаі Барысава, назахадзе — БрэсцкагаПабужжа. Папярэднікамі этнічнымвытокам драгавічоўбыло стараславянскаенасельніцтвапражскай культурыўзбярэжжаПрыпяціVІ-VІІІстагоддзяў.Распаўсюджваючысяпаўночней гэтайракі драгавічыактыўна асімілявалібалтаў.

Драгавічы, займаючы ўрадлівыяземлі Палесся, кантактуючыз больш паўднёвыміэтнасамі, вылучалісябольшым прадукцыйнымземляробствеі рамястве, ураннім зараджэнніэлементаўдзяржаўнасці, у наяўнасцідаволі вялікайколькасцігарадоў — Тураў, Пінск, Давыд-Гарадок, Брэст, Клецк, Слуцк, Капыль, Рагачоў. Назмешанайдрагавіцка-крывіцкайтэрыторыіўзніклі Менск, Лагойск, Барысаў.

Найбольшвядомае дзяржаўнаеўтварэннедрагавічоў— Тураўскаекняства. Аднакдаволі хуткаіх землі трапіліпад кіеўскаепанаванне, з-пад якогавызвалілісятолькі ў ХІІстагоддзі.

Археолагамівывучалісяпераважнамогільнікідрагавічоў.Тутэйшае насельніцтвахавала памерлыхпад круглымікургановымінасыпамі паабраду трупаспалення.З канца Х-гастагоддзянябожчыкаўужо не спальвалі.Тыповым длядрагавічанбыло пахаваннеў зрубных дамавінахз двухсхілымдахам, якіяімітавалічалавечаежытло.

Сяродпахавальнагаінвентаруздрагавіцкіхмогільнікаўнайбольш характерныяскроневыякольцы жаночагаўбору з вялікіміпацеркамі, аздобленыміпрыпаяныміметалічнымішарыкамі. Гэтаплемянны ‘пашпарт’драгавічоў.

Значнаменшы саюзутваралі плямёныразімічаў, якіязнаходзілісяна паўднёвымусходзе Беларусі— у асноўнымна Пасожжы.Этнавызначальнымідля іх матэрыяльнайкультуры быліжаночыя сяміпраменныяскроневыяколцы. Радзімецкаязямля былаводдаль адасноўных гандлёвыхшляхоў УсходняйЕўропы, тамуне траплялаў сферу дзяржаўныхінтарэсаў Кіеваабо Полацка.

Уасноўнымменавіта гэтыятры плямёныадыгралі галоўнуюролю ў фарміраваннібеларускагаэтнагінезу.Гэта не супярэчыцьновай канцэпцыіўзнікненнябеларускагаэтнагінезуаб якой гаворыцьнам Піліпенка. Так па ягоканцэпцыі ўфарміраванніэтнагінезуадыгралі вялікуюролю зменыэтнічных вобразаўплямёнаў крывячоў, драгавічаў, радзімічаў.

Выкарастанаялітаратура

Аснаўнайкрыніцай інфармацыібаў галоўныархіў

БЕЛТЭЛЕРАДЫЁКАМПАНІІ

Творчаеаб’яднанненавукова-патулярныхі асветніцкіх

праграм.