Реферат: Буржуазныя рэформы 1860 - 70-х гадоў і контррэформы 1880 - 90-х гадоў
Буржуазныярэформы 60 — 70-хгадоў і контррэформы80 — 90-х гадоў
Рэформа1861 г. ліквідавалагалоўную перашкоду, што стрымліваларазвіццё капіталізмуў Расіі — прыгоннаеправа. Аднакгэтага былонедастаткова.Каб рухаццанаперад дасапраўды буржуазнагаграмадства, Расіі быліпатрэбны іншыярэформыдзяржаўна-палітычнагаладу. У 60 — 70-я гадыўрад АляксандраII прыняў шэрагпастаноў абправядзеннітакіх рэформ: земскай, судовай, гарадской, ваеннай, у галіненароднай адукацыіі друку.
3 усіхрэформ самайрадыкальнайз'яўляласясудовая. Новыясудовыя статуты, якія былі прыняты20 лістапада1864 г., рашуча парываліз існаваўшымраней у Расіісудовым ладам.Новы суд будаваўсяна бессаслоўныхпрынцыпах.Абвяшчалісянязменнасцьсуддзяў, незалежнасцьсуда ад адміністрацыі, вусны характар, спаборнасцьі галоснасцьсудовага працэсу.Пры разглядзекрымінальныхспраў прадугледжваўсяўдзел у судовымпрацэсе прысяжныхзасядацеляў, ствараўсяінстытут прысяжныхпавераных(адвакатаў).Працэс папярэднягаследства перадаваўсяад паліцыісудовым следчым.Значна скарачаласясістэма судаводства.Першай інстанцыяйстаў міравысуд з адзінымсуддзёй, другой- з'езд міравыхсуддзяў, потымішлі акруговыясуды (у губернях)і судовыя палаты(аб'ядноўвалінекалькі губерняў).Для ўсіх судоўімперыі існавалаадзіная апеляцыйнаяінстанцыя —сенат. Міравыясуддзі павінныбылі выбіраццана павятовыхземскіх сходахі ў гарадскіхдумах. Членысудовых палаті акруговыхсудоў зацвярджалісяімператарам, а міравыя суддзі-сенатам. Наглядза дзейнасцюсудовых устаноўажыццяўляліпракуроры, якіяпадначальвалісянепасрэднаміністру юстыцыі.Разам з тымсудовая рэформапакідала валаснысуд для сялян(па грамадзянскіхі дробныхкрымінальныхсправах), духоўнысуд (кансісторыю)па справахдухавенстваі ваенныя судыдля вайскоўцаў.Вышэйшыя дзяржаўныячыны падлягаліВышэйшамукрымінальнамусуду.
На Беларусісудовая рэформапачалася толькіў 1872 г. з увядзенняміравых судоў.Аднак міравыясуддзі, у адрозненнеад цэнтральныхгуберняў Расіі, тут не выбіраліся, а назначалісяміністрамюстыцыі. Акруговыясуды, прысяжныязасядацеліі прысяжныяпавераныяз'явіліся ўзаходніх губерняхтолькі ў 1882 г. Спіспрысяжныхзасядацеляўтаксама зацвярджаўсяўладамі. Усёгэта было вынікампаўстання 1863- 1864 гг. — самадзяржаўене давяраламясцовым памешчыкам, сярод якіх былімоцныя прапольскіянастроі.
Земскаярэформа, аб'яўленая1 студзеня 1864 г., прадугледжваластварэнне ўпаветах і губерняхвыбарных устаноўдля кіраўніцтвамясцовай гаспадаркай, народнай асветай, медыцынскімабслугоўваннемнасельніцтваі іншымі справамінепалітычнагахарактару. НаБеларусі ўсувязі з падзеямі1863 — 1864 гг. уводзіцьвыбарныя ўстановыцарскі ўрадне адважыўся.Палітыка недаверумясцовым памешчыкампрацягваласяажно да 1911 г., каліва ўсходніхгубернях Беларусібылі створаныземствы, і тозгодна са спецыяльнымвыбарчым законам.
Са спазненнемна 5 гадоў наБеларусі былаправедзенагарадскаярэформа (прынятаў 1870 г., а на Беларусіпачалася ў 1875г.). Яна абвяшчалапрынцып усесаслоўнасціпры выбарахорганаў гарадскогасамакіравання— гарадскойдумы і гарадскойуправы на чалез гарадскімгалавой. Аднакправа выбірацьі быць абраныміў гарадскуюдуму атрымалітолькі тыя, хтоплаціў гарадскіяпадаткі. У сваючаргу, яныпадзялялісяна тры выбарчыякурыі (у залежнасціад памерувыплочваемагаў гарадскуюказну падатку).У першую ўваходзілінайболып буйныяплацельшчыкі, якія плацілітрэць агульнайсумы гарадскіхпадаткаў; удругую — сярэдніяпадаткаплацелыпчыкі, яны таксамаплацілі трэцьгарадскіхпадаткаў; утрэцюю — дробныяпадаткаплацелыпчыкі, што выплочваліастатнюю трэцьагульнай сумы.Пры гэтым кожнаякурыя выбіралааднолькавуюколькасцьчленаў гарадскойдумы (галосных).Такім чынам, уведзенаясістэма гарадскогасамакіраваннязабяспечвалаўладу буйнойбуржуазіі — купцам, прадпрымальнікам, уладальнікамнерухомасці.Рабочыя, служачыя,інтэлігенцыя, якія складаліасноўную масунасельніцтвагарадоў, немелі магчымасціўдзельнічацьу гарадскімсамакіраванніяк непадатковаенасельніцтва.
Гарадскаядума падначальваласянепасрэднасенату, а немясцовайадміністрацыі, аднак наглядза дзейнасцюдумы ажыццяўляўгубернатарпраз спецыяльнаствораныягубернскіяўстановы пагарадскіхсправах, Гарадскігалава ў буйныхгарадах зацвярджаўсяна сваёй пасадземіністрамунутраныхспраў, а ў дробных— губернатарам.Кампетэнцыягарадскогасамакіраваннябыла абмежаванавузкімі рамкамічыста гаспадарчыхпытанняў: добраўпарадкаваннятэрыторыігорада, арганізацыігарадскогагандлю і транспарту, народнай адукацыіі аховы здароўя, прыняцця санітарныхі супрацьпажарныхмер. Дума мелаправа абкладвацьпадаткамімаёмасць іпрыбыткі прыватныхасоб, але ў вельміабмежаваныхпамерах — неболып за 1 % коштунерухомасціальбо гандлёвагаці прамысловагапрыбытку. Прыгэтым болыппаловы сабраныхсродкаў выкарыстоўваласяне на гарадскія, а на казённыяпатрэбы — утрыманнепаліцыі і органаўулады. Разамз тым, нягледзячына значнуюабмежаванасць, рэформа гарадскогасамакіраванняўсё ж такі здолелазамяніць былыяфеадальныясаслоўна-бюракратычныяорганы гарадскогакіравання нановыя, заснаваныяна буржуазнымпрынцыпе маёмаснагацэнзу.
Рэфармаваннеарміі ў Расііпачалося ў 1862г., калі быліўтвораны 15 ваенныхакруг і скарочанытэрмін службыў сухапутнымвойску да 7 іна флоце да 8гадоў. У 1867 г. быўпрыняты новываенна-судовыста'і'ут, яківыходзіў зпрынцыпаўсудовай рэформы1864 г. Уводзілісятры судовыяінстанцыі —палкавы, ваеннаакруговыі галоўны ваеннысуд. На час вайныствараўсяГалоўны палявываенны суд.Рашэнні ваенныхсудоў падлягалізацвярджэннюпалкавога іакруговагавоеначальнікаў.
Разамз тым у расійскайарміі яшчэпрацягваўдзейнічацьсаслоўны прынцыпкамплектаваннявойска. 1 толькізакон 1874 г. увёўусеагульнуювоінскую павіннасць.Усе мужчыныз 20-гадовагаўзросту павінныбылі служыцьу войску (выключэннерабілася толькідля карэннаганасельніцтваСярэдняй Азіі, Казахстана, Сібіры і Поўначы).У сухапутныхвойсках тэрмінслужбы паніжаўсяда 6 гадоў абавязковайі 9 гадоў у запасе, на флоце — адпаведнада 7 і 3 гадоў.Таксама ўводзілісяльготы длялюдзей, якіямелі адукацыю.Тыя, хто скончыўвышэйшыя навучальныяўстановы, служылі6 месяцаў, гімназіі— 1,5 года, гарадскіявучылішчы —3, пачатковыяшколы — 4 гады.Такім чынам, з увядзеннемусеагульнайвоінскай павіннасціў Расіі быліфармальнарэалізаваныбуржуазныяпрынцыпыкамплектаванняарміі. Але напрактыцы саслоўнасцьне была ліквідавана.Сярод расійскагаафіцэрствапераважалідваране, а ўвесьцяжар салдацкайслужбы неслініжэйшыя саслоўі, пераважнасяляне, тамушто прывілеяваныясаслоўі дзякуючывысокай адукацыіі іншым ільготамфактычна вызвалялісяад службы ўвойску.
Буржуазныхарактар насілітаксама школьнаярэформа 1864 г. іцэнзурнаярэформа 1865 г. Школаабвяшчаласяўсесаслоўнай, павялічваласяколькасцьпачатковыхшкол, уводзіласяпераемнасцьрозных ступеняўнавучання.Гімназіі падзялялісяна класічныяі рэальныя(апошнія пазнейпераўтвораныў рэальныявучылішчы). Укласічныхгімназіях уаснову навучаннябыло пакладзенавыкладаннет.зв. класічныхмоў — грэчаскайі лацінскай, а таксамагуманітарныхдысцыплін.Рэальныя гімназііпавялічваліаб'ём выкладанняматэматыкіі прыродазнаўстваза кошт старажытныхмоў. Скончыўшыякласічныягімназіі атрымліваліправа паступацьбез экзаменаўва універсітэты.Доступ вауніверсітэтытым, хто скончыўрэальныя гімназіі, быў абмежаваны.Яны маглі паступацьпераважна ўвышэйшыя тэхнічныянавучальныяўстановы. Увогуле, з-за даволівысокай платыза навучаннемагчымасцьатрымаць добруюадукацыю меліпераважнапрадстаўнікіпрывілеяваныхі заможныхсаслоўяў. Дляжыхароў Беларусістановішчаўскладняласяяшчэ і тым, штоў краі не былоніводнай вышэйшайнавучальнайустановы.
Новыцэнзурны статут, прыняты ў 1865 г., значна пашыраўмагчымасцідруку. Адмяняласяпапярэдняяцэнзура длятвораў памерамне менш як 10друкаваныхаркушаў, а дляперакладаў— 20. Выданні меншыхпамераў абавязковападлягаліпапярэдняйцэнзуры. Буйнымперыядычнымвыданням дазваляласявыходзіць безпапярэдняйцэнзуры, алетолькі прыўнясенні вялікіхграшовых закладаў.Пры гэтым органыўлады меліправа кантролюі прымяненнярозных санкцыйда парушальнікаўзакону аб друку— ад грашовагаспагнання дазакрыцця«нядобранадзейных»газет і часопісаў.Аднак гэтатычылася першза ўсё цэнтральныхвыданняў івыдавецтваў.На Беларусіда сярэдзіны80-х гадоў усеперыядычныявыданні залежаліад урадавыхустаноў іправаслаўнайцарквы.
Такімчынам, буржуазныярэформы 60 — 70-хгадоў XIX ст., пачынаючыз адмены прыгоннагаправа, прывяліда значных змену палітычнымжыцці Расіі.Быў зробленыкрок наперадпа шляху пераўтварэнняфеадальнайманархіі ўбуржуазную.Разам з тым янынеслі ў сабеперажыткіпрыгонніцтва, былі непаслядоўныяі абмежаваныя.Вялікія адрозненніі адтэрміноўкіў правядзеннірэформ на Беларусінадавалі імяшчэ большабмежаваныі непаслядоўныхарактар упараўнанніз іншымі рэгіёнаміРасіі.
ПаслязабойстванарадавольцаміімператараАляксандраII у 1881 г. ва ўнутранайпалітыцы Расііадбыліся значныязмены. У кіраўніцтведзяржавы перамогуатрымалікансерватыўныяколы. У выніку80 — 90-я гады ўвайшліў гісторыю якперыяд контррэформ.У 1882 г. быў устаноўленыстрогі адміністрацыйнынагляд за газетаміі часопісамі.Іх рэдакцыіпавінны быліпа першымпатрабаванніМіністэрстваўнутраных спраўназываць імёныаўтараў, якіядрукавалісяпад псеўданімамі.Узмацнілісярэпрэсіі супрацьпрагрэсіўныхвыданняў, многіяз якіх быліхутка зачыненызусім.
У 80-я гадыўрад прыняўшэраг пастаноў, якія ўводзілішмат абмежаванняўу сістэму адукацыі.Так, Палажэннеаб царкоўнапрыходскіхшколах, якоебыло выдадзенаў 1884 г., падкрэсліваларэлігійнуюаснову пачатковаганавучання (уцаркоўнапрыходскіхшколах вучылісяў першую чаргудзеці сялян).Узмацніўсякантроль закантынгентамнавучэнцаўсярэдняй школы.У 1887 г. міністрнароднай адукацыівыдаў цыркуляр«аб кухарчыныхдзецях», якімзабараняласяпрымаць у гімназіідзяцей ніжэйшыхсаслоўяў гарадскоганаселыгіцтва.У гэты ж часрэальныя вучылішчыбылі пераўтвораныў тэхнічныявучылішчы, заканчэннеякіх не давалаправа паступацьу вышэйшыянавучальныяўстановы. Вышэйшаяадукацыя таксамабыла ўзята падбольш жорсткікантроль з бокуцарскай адміністрацыі.Універсітэцкістатут 1884 г. фактычналіквідаваўаўтаноміюуніверсітэтаўу кіраванні.3 1887 г., каб паступіцьва універсітэт, трэба былопрадаставіцьхарактарыстыКуаб «добранадзейнасці», а плата за годнавучанняпавялічваласяз 10 да 50 рублёў.Усё гэта, безумоўна, закраналаінтарэсы жыхароўБеларусі, дзепасля закрыццяў 1864 г. Горы-Горацкагаземляробчагаінстытута незасталосяніводнай вышэйшайнавучальнайустановы і, кабатрымаць вышэйшуюадукацыю^, трэбабыло ехаць уіншыя мясціны.
Спробайўзяць жыццёсялян пад большпільны кантрольурадавайадміністрацыібыло ўвядзеннеў 1889 г. інстытутаземскіх начальнікаў.Яны назначалісяз дваран і меліправа ўмешваццаў рашэнні сельскіхсходаў, накладвацьна сялян пэўныяпакаранні іспагнанні.Праўда, на Беларусі, апасаючысяпаланафільскіхнастрояў, законаб земскіхначальнікахцарскія ўладыўвялі толькіў 1900 г. і толькіў межах Віцебскай, Магілёўскайі Мінскай губерняў.
У 1892 г. былозацверджанановае Гарадскоепалажэнне, якоерэзка павышаламаёмасны цэнзпры выбарахорганаў гарадскогасамакіраванйяі ўзмацнялакантроль надім з боку ўрадавайадміністрацыі.Права ўдзелуў выбарах гарадскойдумы пазбаўлялісяне толькі немаёмныяпласты гарадскоганасельніцтва, але і дробнаябуржуазія — дробныя гандляры, прыказчыкіі інш. Перавагааддаваласядваранам-домаўладальнікам, буйной гандлёвай, прамысловайі фінансавайбуржуазіі, вынікам чагостала рэзкаескарачэннеколькасцівыбаршчыкаў.Напрыклад, уМінску ў 1893 г. янысклалі ўсяго1 % насельніцтвагорада (памяншэннеў 14 разоў у параўнанніз выбараміпаводле закону1870 г.). Паколькіў гарадах Беларусізначную часткунасельніцтваскладалі яўрэі(у сярэднімбольш за 50 %), пераважнаяболыпасць якіхпаводле свайгомаёмаснагастану адносілісяда беднякоўі таму не ўдзельнічаліў выбарах органаўгарадскогасамакіравання, выкананнеГарадскогапалажэння 1892г. прымала наБеларусі формунацыянальнагапрыгнёту.
Увогулестановішчана Беларусіўскладняласярознымі абмежаванняміў дачыненніда польскага(каталіцкага)і яўрэйскаганасельніцтва.У сувязі з паўстаннем1863 — 1864 гг. палякамз 1865 г. забараняласянабываць маёнткіінакш як паспадчыне. Польскіяпамешчыкі быліпазбаўленымагчымасцікарыстаццальготныміпазыкамі Дваранскагабанка. Беларускіясяляне-католікімаглі мець неболып за 60 дзесяцінзямлі на сям'ю.Яшчэ з канцаXVIII ст. Беларусьуваходзілаў мяжу яўрэйскайаселасці. А ў1882 г. яўрэям былозабароненасяліцца замежамі гарадоўі мястэчак, арандавацьі купляць зямлю.У пачатку 90-хгадоў на Беларусьбыла выселеназначная колькасцьяўрэяў з гарадоўЦэнтральнайРасіі, у вынікучаго стварыласяштучная перанаселенасцьбеларускіхгарадоў. Яўрэяўне прымалі наработу ў дзяржаўныяўстановы, паліцыю, на афіцэрскіяпасады ў арміі, на чыгуначнытранспарт.Існавала працэнтнаянорма прыёмуяўрэяў у сярэдніяі вышэйшыянавучальныяўстановы.
Талоўнайзадачай, якуюўрад ставіўперад сабой, праводзячысерыю контррэформу сялянскімпытанні, галіненароднай адукацыі^ідруку, мясцовагасамакіравання, было ўмацаваннесваёй сацыяльнайбазы — класапамешчыкаў, пазіцыі якогааказалісязначна падарваныміаб'ектыўныміўмовамісацыяльна-эканамічнагаразвіццяпарэформеннайРасіі. Іншайапоры сваёйулады царызмне бачыў і нежадаў бачыць.Тым не меншураду не ўдалосяў поўным аб'ёмеажыццявіцьпраграму контррэформ.Гэты працэсбыў спыненыновым уздымамрэвалюцыйнйгаруху ў краіне.
Рэформа1861 г., праведзенаяў інтарэсахпамешчыкаў, абумовіла«прускі шлях»развіцця аграрнагакапіталізмуў Расіі. На Беларусіяго рысы быліяшчэ болыпвыразныя. Тутпераважалапамешчыцкаеземлеўладанне.Паводле даных1877 г., памепічыкамналежала 50,3 %зямлі, сялянам- 33,4, казне, царкве, розным установам- 11,2 %. Буржуазнаеземлеўладаннескладала ўсяго5,1 % ад агульнайзямельнайплошчы. Памешчыцкаеземлеўладаннена Беларусімела выразнылатыфундыяльныхарактар. Буйныяпамешчыківалодалі дзесяткаміі сотнямі тысячдзесяцін зямлі.Граф Чарнышоў-Круглікаўмеў 74,5 тыс. дзесяцінзямлі, князьПаскевіч — 83,5тыс., граф Патоцкі— 121,6 тыс., князьРадзівіл — 150тыс., а князьВітгенштэйн— амаль 1 млн.дзесяцін. У тойжа час сялянскіянадзелы складаліў сярэднім ад2 да 5 дзесяцін.
Пераходда капіталістычнагагаспадаранняна Беларусіадбываўсяпаступова. Назмену прыгонніцтвуспачатку прыйшлазмешаная сістэмагаспадаркі.Феадальныярысы ў сельскайгаспадарцыпраяўлялісяў выглядзеадпрацовак.Адпрацовачнаясістэма быланайбольшраспаўсюджанаў Віцебскайі Магілёўскайгубернях. Яесутнасць заключаласяў апрацоўцыпамешчыцкайзямлі інвентаромнавакольныхсялян, якіяатрымліваліза сваю працуад памешчыказямельныяплошчы ў арэнду.У Віленскай, Гродзенскайі Мінскай губерняхпамешчыкіш; ырока выкарыстоўваліпрацу наёмныхрабочых (гадавых, тэрміновых, падзённых), якія апрацоўвалізямлю інвентаромпамешчыка, гэтабыла ўжо капіталістычнаяформа гаспадарання.Аднак і тутадпрацоўкізаймалі значнаемесца.
Паслярэформы 1861 г.сельская гаспадаркаўсё шырэй уцягваласяў рыначныясувязі. Развіццёкапіталізмуў Беларусіадбываласяпад непасрэднымуплывам агульнарасійскагарынку. У параўнанніз цэнтральныміпрамысловымігубернямі, значнай часткайУкраіны,
Польшчайі ПрыбалтыкайБеларусь адставалаў прамысловымразвіцці ізаставаласягалоўным чынамсельскагаспадарчымраёнам. Аднакпа ўзроўніразвіцця капіталізмуў сельскайгаспадарцыяна ішла наперадземногіх раёнаўРасіі. Гэтамуспрыяла, упрыватнасці, геаграфічнаестановішчаБеларусі, празтэрыторыю якойпраходзілістратэгічныяі гандлёвыяшляхі ў Полыпчу, Прыбалтыку, Заходнюю Еўропу.
Хутчэйскладвалісякапіталістычныяадносіны ўВіленскай, Гродзенскайі Мінскай губернях, дзе пасля рэформызасталося меншперажыткаўпрыгонніцтваі пераважалападворнаеземлекарыстанне.Гэтыя губернізнаходзілісяі ў болып спрыяльнымстановішчыў параўнанніз Віцебскайі Магілёўскайадносна рынкузбыту сельска-гаспадарчайпрадукцыі. Першза ўсё прадпрымальніцкіхарактар набывалапамешчыцкаягаспадарка.У выніку малазямеллясялян таварнаявытворчасцьіх гаспадаракбыла вельмінізкай, тамуасноўныміпастаўшчыкамітаварнай прадукцыіна Беларусібылі памешчыкі.Калі памешчыкіцэнтральныхгуберняў Расііз 1877 па 1905 г. страцілі27,2 % сваёй зямлі, то на Беларусітолькі 10,8 %. Многіяпамешчыцкіягаспадаркі, асабліва назахадзе і ўцэнтры Беларусі, сталі на капіталістычнышлях развіцця.У сваіх маёнткахпамешчыкіадкрывалівінакурныя, цагельныя, смалакурныязаводы, млыны, лесапільні.Разам з тыммногія памешчыкісамі не вялігаспадарку, а здавалі зямлюў арэнду.
Аб развіццікапіталізмуў сельскайгаспадарцыБеларусі можасведчыць паступоваяспецыялізацыясельскагаспадарчайвытворчасці.У першыя двадзесяцігоддзіпасля рэформыважнейшайгаліной гандлёвагаземляробствазаставаласявытворчасцьзерня. Аднаку выніку сусветнагааграрнагакрызісу 80 — 90-хгадоў цэны назбожжа рэзказнізіліся(толькі за 80-ягады больш чыму 2 разы). ЗбожжавыягаспадаркіБеларусі небылі здольныканкурыравацьна рынках ЗаходняйЕўропы з вытворцамітаннага івысакаякаснагахлеба з ЗША, Аргенціны, Аўстраліі. Гэтапрымусілабеларускіхпамешчыкаўпераходзіцьна вытворчасцьтакіх прадуктаў, якія давалібольшы прыбытак.Паступова наБеларусі складвалісяпэўныя раёны, дзе пераважнуюролю адыгрывалатая ці іншаягандлёваягаліна сельска-гаспадарчайвытворчасціі да яе прыстасоўвалісяўсе іншыя.
У 90-я гадыгалоўнайспецыялізаванайгаліной у сельскайгаспадарцыБеларусі сталамалочнаяжывёлагадоўля.3 1883 па 1900 г. колькасцьбуйной рагатайжывёлы ў памешчыцкіхгаспадаркахБеларусі выраслаз 505,2 тыс. да 994,8 тыс.галоў, а ў Мінскайі Віцебскайгубернях — у2,2 раза. Дзякуючывысокаму попытумалочныя прадуктымелі пастаяннызбыт у ЦэнтральнайРасіі, Польшчы, Прыбалтыцы.Важным відамгандлёвагапрадпрымальніцтваў памешчыцкіхгаспадаркахБеларусі быловінакурэнне.Ад продажуспірту памешчыкіатрымлівалібуйныя даходы.3 сярэдзіны60-х гадоў у памешчыцкіхгаспадаркахінтэнсіўнаразвіваласясвінагадоўля.
У Мінскайі Гродзенскайгубернях значнагаразвіцця дасягнулатанкаруннаяавечкагадоўля.
Спецыялізацыяпамешчыцкайгаспадаркіі павелічэннеяе рыначныхсувязей асабліваярка праявілісяў пашырэннівытворчасцітэхнічныхкультур. Сяродіх першае месцазаймала бульба.Плошча падбульбу за 1881 —1899 гг. узраслаў 2,5 раза. Другоемесца паслябульбы ў памешчыцкіхгаспадаркахБеларусі належалалёну. Яго вытворчасць, асабліва ўВіцебскайгуберні, мелапераважнатаварны характар.За апошнія двадзесяцігоддзіXIX ст. плошча падлён павялічыласяна 48,5 %. Значнаемесца ў канцыXIX ст. у беларускіхгубернях займалапрамысловаесадоўніцтваі агародніцтва.
КапіталізацыяпамешчыцкайгаспадаркіБеларусі выклікаланеабходнасцьвыкарыстаннямашын. У сярэдзіне90-х гадоў параспаўсюджваннірозных сельскагаспадарчыхпрылад Беларусьзнаходзіласяна другім месцыў Расіі пасляНоварасійскагараёна. Лепшбылі забяспечанымашынамі памешчыцкіягаспадаркіМінскай і Гродзенскайгуберняў. Тутдаволі шырокавыкарыстоўвалімалатарні, веялкі, жняяркі, сеялкі. Меншіх было ў Магілёўскайі Віцебскайгубернях. Алеўсё ж у памешчыцкіхгаспадаркахБеларусі прымяняліў асноўнымадсталую ручнуютэхніку.
Да пачаткуXX ст. перабудовасельскай гаспадаркіБеларусі накапіталістычнылад яшчэ далёкане завяршылася.Адпрацовачнаясістэма не былаканчатковаадменена навату перадавыхгаспадарках.Таксама захавалісяі іншыя перажыткіпрыгонніцтва.На Беларусіпераважалабуйное памешчыцкаеземлеўладанне, а сяляне цярпеліад малазямелля.Апроч таго, запамешчыкамізасталісясервітутныяземлі—лясы, сенажаці, выганы, за карыстаннеякімі яны браліз сялян грашовуюплату або прымушаліпрацаваць напанскім полі.У дадатак дацяжкіх эканамічныхумоў свайгоіснаваннясяляне ў прававыхадносінахзаставалісяніжэйшым саслоўему дзяржаве. Уадрозненнеад дваранства, духавенстваі купецтва, яныплацілі дзяржавепадушны падатак, выкупныя плацяжы, пазямельныпадатак, выконваліпадводную, дарожную, паліцэйскуюпавіннасці.Да іх прымянялісяцялесныя пакаранні.
Феадальныяперажыткістрымліваліразвіццёкапіталістычнагабессаслоўнагаземлеўладання, якое нават упачатку XX ст.на Беларусіскладала толькі16,5% агульнайзямельнайплошчы. Працэсраспаду дваранскайзямельнайуласнасці наБеларусі ішоўзначна марудней, чым у ЦэнтральнайРасіі. Да пачаткуXX ст. сельскаягаспадаркаБеларусі ўсёяшчэ заставаласянапаўпрыгонніцкайнапаўкапіталістычнай.
ПрамысловасцьБеларусі развіваласяў цеснай сувязіз агульнарасійскай, але мела і сваеасаблівасці.Характэрнайрысай" прамысловагаразвіцця Беларусіў другой паловеXIX ст., разам задносна хуткімростам фабрычнайіндустрыі, былопашырэннедробнай вытворчасціі мануфактур, пераважнаневялікіхфабрычна-заводскіхпрадпрыемстваў.
У 60-я гадыXIX ст. у прамысловасціБеларусі пераважалідробныя рамесныяпрадпрыемствыі мануфактуры.На іх выкарыстоўваласяручная праца.Перш за ўсёгэта промыслыпа перапрацоўцымясцовай сыравіны: дрэва (сталярны), гліны (ганчарны), скуры (кушнерскі, шавецкі), шэрсціі льну (ткацкі).Рамесніцкаявытворчасцьканцэнтраваласяў гарадах ішматлікіхмястэчках. Даканца стагоддзяназіраўся ростколькасцідробных рамесныхпрадпрыемстваў, павялічваўсяаб'ём іх прадукцыі.У канцы 90-х гадоўрамесніцтвадавала 34,5% прадукцыіад усёй прамысловасціБеларусі.
Паслярэформы 1861 г.паскорыўсярост мануфактурнайвытворчасці.Тут выкарыстоўваласяручная праца, але існаваўяе падзел паспецыяльнасцях.Мануфактурыўзнікалі зсялянскіхпромыслаў ігарадскогарамяства. Уканцы XIX ст. мануфактурыпераважаліў гарбарнай, ганчарнай, цагельнай, суконнай, шклянойі тытунёвайвытворчасціі давалі 32,5% валавойпрамысловайпрадукцыіБеларусі.
Нягледзячына вялікую долюрамеснай імануфактурнайвытворчасці, на Беларусіна працягудругой паловыXIX ст. ішоў працэспераходу адручной працыда машыннай.Рамяство імануфактурупаступовавыцяснялакапіталістычнаяфабрыка. Каліў 1860 г. на Беларусідзейнічалатолькі 30 фабрычна-заводскіхпрадпрыемстваў, то ў 1900 г. іх былоўжо 799 (рост у 27разоў). За гэтыж час колькасцьрабочых узраслаз 2,9 да 31,1 тыс., У канцыстагоддзяфабрычна-заводскаяпрамысловасцьдавала 33% валавогапрадукту.
ЗначнаадставалаБеларусь адРасіі па ўзроўніканцэнтрацыівытворчасці.Дробныя прадпрыемствы(да 50 рабочых)складалі ў нас85,5% ад усіх фабрыкі заводаў. Каліпрадпрыемствы, якія мелі болыпза 500 рабочых, у расійскайпрамысловасцізаймалі 3,5 %, тоў беларускай— толькі 1,2 %. Сярэдніпамер прадпрыемстваўБеларусі быўу 2,3 раза меншы, чым увогулепа Расіі. У тойчас нетры Беларусіне былі вывучаны.Адсутнічаласыравіна дляцяжкай прамысловасці, таму на Беларусігэта прамысловасцьразвіваласявельмі марудна.Пераважнаезначэнне тутатрымалі галінывытворчасці, звязаныя зперапрацоўкаймясцовай сыравіны.Сярод іх вядучаяроля належалавінакурэннюі лясной прамысловасці.
Беларусьз'яўляласяадным з галоўныхраёнаў вінакурэнняў Расіі. Тут у1890 г. дзейнічала18% ад усіх вінакурныхзаводаў краіны.У 1900 г. на вінакурныхзаводах Беларусіпрацавала 470паравых рухавікоў, валавая прадукцыяскладала 23,5% адусёй прадукцыіпрамысловасціБеларугі. Лесапільнаяпрамысловасцьпа колькасцізанятых рабочыхстаяла на другіммесцы паслявінакурэння.Аднак фабрычна-заводскіяпрадпрыемствызанялі ў галінепануючае становішчатолькі ў 90-х гадах.
Значнаеразвіццё наБеларўсі атрымалізапалкавыяі папярова-кардонныяпрадпрыемствы.Напрыклад, уМінскай губерніў 1900 г. дзейнічалічатыры запалкавыяфабрыкі: Барысаўская(759 рабочых), Мазырская(616), Пінская (590) іКойданаўская(208 рабочых). Паколькасціпрацуючых наіх гэтыя фабрыкібылі найбуйнейшыяў губерні. Сяродпапяровыхфабрык буйнейшайз'яўляласяДобрушская(900 рабочых ігадавая сумавытворчасці1,6 млн рублёў).Да таго ж янабыла абсталявананавейшымі патым часе машынамі.
Вельмішмат было наБеларусіпрадпрыемстваў, звязаных зперапрацоўкайсельскагаспадарчайсыравіны: мукамольна-крупяныя, крухмальна-патачныя, маслабойныя, піваварныя, тэкстыльныя,ільно-і пенькаапрацоўчыя, гарбарныя.Значнае развіццёатрымала тытунёваяпрамысловасць, якая працавалана завознайсыравіне. Буйнейшайз'яўляласятытунёваяфабрыка Шарашэўскагаў Гродне. У 1900 г.на ёй працавала1445 рабочых. Удругой паловеXIX ст. хуткі ростгарадоў і развіццёпрамысловагабудаўніцтвавыклікаліпатрэбу ў вялікайколькасцібудаўнічыхматэрыялаў.На Беларусіатрымала развіццёў першую чаргувытворчасцьцэглы. Існавалітаксама шклозаводыі прадпрыемствыпа вытворчасцікафлі.
ПрамысловасцьБеларусі паслярэформы 1861 г.развіваласянераўнамерна.Калі ў першыядва дзесяцігоддзіўдзельная вагаўсіх прадпрыемстваўБеларусі, якіяўзніклі ў гэтычас, складала18,5%, а ў Расіі —23,4%, то ў 80 — 90-я гадына Беларусіўведзена ўдзеянне фабрычна-заводскіхпрадпрыемстваўу 4 разы болып, чым за папярэднія20 гадоў (у Расіітолькі ў 2,6 раза).Значнаму павелічэннютэмпаў развіццяпрамысловасціБеларусі спрыяластварэннегустой сеткічыгуначныхдарог, а таксамаінвестыцыікапіталу іарганізацыякрэдытныхустаноў. Развіццёкапіталізмуў эканоміцыБеларусі немагло абыходзіццабез дзейнасціразвітай сістэмытранспарту.Асабліва важнымдля прамысловасці, узмацненнятаварнасцісельскай гаспадаркі, гандлёвыхсувязей іфарміраваннярынку быў чыгуначнытранспарт.
Першайчыгункай, якаяпракладзенапа тэрыторыіБеларусі, сталаПецярбургска-Варшаўская, пабудаванаяў 1862 г. Яна прайшлапраз Гродна.У 1866 г. адкрытаРыга-Арлоўскаячыгунка празДзвінск -Полацк— Віцебск. Асабліваінтэнсіўначыгуначныямагістралібудавалісяў 70 — 90-х гадах. У1871 г. пачала дзейнічацьМаскоўска-Брэсцкаямагістраль(Смаленск —Орша — Баранавічы— Брэст); у 1871 — 1874 рг.- Лібава-Роменская(Вільня — Маладзечна- Мінск -Асіповічы— Бабруйск —Жлобін); у 1873 г. — Брэст — Ковель; у 1882 г. -Пінск — Жабінка; у 1886 г. — Лунінец- Гомель і Беласток— Баранавічы.-Чыгуначнаебудаўніцтвапрацягваласяі ў наступныягады. Чыгунказвязала Беларусьз цэнтральнымігуберняміРасіі, буйныміэканамічныміцэнтрамі краіны— Пецярбургам, Масквой, Кіевам, прыбалтыйскіміпортамі.
Значнуюролю адыгрываўрачны транспарт.Водныя шляхіпраходзіліпа Прыпяці, Бярэзіне, Сожы.Водны транспарту 1900 г. налічваў310 непаравых і23 паравых судны.
Працягваўсярост гарадоў.Мінск, Віцебск, Гомель, Жлобін, Лунінец, Брэст, Баранавічыў выніку развіццячыгункі сталібуйнымі чыгуначнымівузламі ігандлёва-прамысловыміцэнтрамі.
Пашырыўсягандаль. Пераважаўвываз сельскагаспадарчайсыравіны, лясныхматэрыялаў, такіх прамысловыхтавараў, якзапалкі, папераі кардон, цэгла, кафля і аконнаешкло, вяроўкіі канаты, спірт, малочныя прадукты, жытняя і бульбянаямука і г.д. Прывозіліж на Беларусьметал, мануфактурныятавары, соль, збожжа.
Беларусьна мяжы XIX — XX стст.заставалася, як і раней, аднымз тых эканамічныхраёнаў, характарпрамысловагаразвіцця якіхвызначаўсяспецыялізацыяйна апрацоўцымінеральнайсыравіны, сельскагаспадарчайпрадукцыі. Які раней, развівалісяхарчовая, тэкстыльная, гарбарная, сілікатна-цагельнаяі іншыя галіныпрамысловасці.Болыпасцьфабрычна-заводскіхпрадпрыемстваўбылі невялікімі, з колькасцюрабочых да 50чалавек. Развіццёкапіталізмуў прамысловасцівыявілася ўпаступовымвыцясненнідробнай вытворчасціі мануфактурызаводскайвытворчасцю.Аднак працягвалірасці дробнаяі мануфактурнаявытворчасці, прычым на працягуўсяго названагаперыяду яныпераважалі.
У пачаткуXX ст. узмацніўсяпрацэс канцэнтрацыіпрамысловасці.Да 1900 г. на 50 прамысловыхпрадпрыемствахз колькасцюрабочых болышза 100 чалавёкпрацавала 24%ад усіх рабочых.Да буйныхпрадпрыемстваўадносілісяльнопрадзільнаяфабрыка «Дзвіна»ў Віцебску(каля 1000 рабочых), папяроваяфабрыка ў Добрушы, фабрыка «Нёман»у Лідскім павецепа вырабукрышталёвагашкла, тытунёваяфабрыка Шарашэўскагаў Гродне, запалкавыяфабрыкі «Прагрэс-Вулкан»у Пінску, «Вікторыя»,ўБарысаве і інш.
Канцэнтрацыявытворчасціі капіталупрывяла дастварэння ўБеларусіманапалістычныхаб'яднанняў, якія выцеснілідробную вытворчасць.3 1900 па 1907 г. перасталаіснаваць каля4650 саматужна-рамесныхмайстэрняў.Колькасцьрамеснікаўі саматужнікаўзменшыласяна 4,6 тыс. чалавек.У Мінску дзейнічаліакцыянерныятаварыствызалалкавайфабрыкі «Маланка»і крухмала-патачнагазавода «Сокал», у Гродне —акцыянернаетаварыстватытунёвайфабрыкі Шарашэўскага.У 1905 г. у КопысіМагілёўскайгуберні ўзніксіндыкат уладальнікаўкафельныхзаводаў, а ў1906 г. у Оршы — сіндыкатдіваварныхзаводчыкаўПаўночна-Заходнягакраю. Усё жманапалізацыяпрамысловасцібыла параўнальнаневялікая, да50% прамысловайвытворчасціпрацягваліскладацьсаматужна-рамесныяцэхі. Таму асноўныярысы, характ&рныядля манапалістычнайстадыі развіццякапіталізму, у Беларусіпраявілісяне так выразна, як у прамысловаразвітых раёнахРасіі.
Разамз тым неабходнападкрэсліць, што дробнаявытворчасцьпаступоватрапляла падуплыў і залежнасцьад буйногакапіталу.
У сельскайгаспадарцыкапіталізмпраяўляўсяў першую чаргуў развіццітаварнай вытворчасці.У гаспадаркахпамешчыкаў, а так-сама заможныхсялян галоўнайгаліной заставаласявытворчасцьзбожжа. Пачынаючыз 80 — 90-х гадоў XIXст. усталёўваласяспецыялізацыяна малочнайжывёлагадоўліі свінаводстве, развіваласятанкаруннаяавечкагадоўля, як і раней, былоразвіта вінакурэнне.
Вядучуюролю ў эканоміцыпачалі адыгрывацьбанкі. Акрамяаддзяленняўцэнтральныхбанкаў імперыі(у Мінску, Магілёве, Віцебску, Гомелі, Пінску, Бабруйскуі іншых гарадах)былі і мясцовыя— Магілёўскіі Мінскі камерцыйныябанкі. У цэлымэканомікабеларускіхгуберняў, які ўсёй краіны, на пачатку XXст. перажылаэканамічныкрызіс. Капіталізму Беларусіпранікаў яку памешчыцкую, так і ў сялянскуюгаспадарку, уцягваў іх уарбіту рыначныхадносін. Беларускіягуберні адносілісяда раёнаў зсамым высокімузроўнем памешчыцкагаземлеўладання.Дваране складалі2,8% насельніцтваі распараджалісяболыпай часткайворнай зямлі, а таксама ад80 да 90 % усёй зямлі, у той час яксяляне (75,3% насельніцтва)валодалі 34,4%ворыва. У сельскайгаспадарцыпрацягваласяспецыялізацыяна мясамалочнайжывёлагадоўліі вінакурэнні.
Нягледзячына развіццёкапіталізму, у вёсцы захоўваўсяўвесь без выключэннянабор прыгонныхметадаў гаспадаранняі эксплуатацыіпрацы. 3-за ўціскусялян, галоўнымчынам з бокупамешчыцкайгаспадаркі, на Беларусіне склаласяразвітая кулацкаягаспадарка.На пачатку XXст. беднякоўбыло прыкладна61% ад усёй колькасцісялян, сераднякоў- 28, заможных сялян— 11%.
Дваранствана Беларусіналічвала 175тыс. чалавек.Рускія памешчыкі(пасля трохпадзелаў РэчыПаспалітайі паўстання1863-18 64 гг. царызмактыўна насаджаўтут рускаебуйнапамеснаеземлеўладанне, узнагароджваўзямлёй і прывілеяміперш-напершсамых адданыхпрастолу людзей)займалі пазіцыюзахаваннясамадзяржаўнайулады, афарбаванайу вялікадзяржаўнышавіністычныколер. Польскіяпамешчыкі, эканамічнаямагутнасцьякіх была абмежавана, але не знішчана, у палітычнымплане стаяліна пазіцыіадраджэннясамастойнасціРэчы Паспалітайу межах 1772 г. Такаяіх апазіцыйнасцьцарызму прыпершых прыкметахпагрозы з бокуўрада ператвараласяў вернападданніцкуюпазіцыю.
Побачз буйныміземлеўладальнікамі-памешчыкамісклаўся вельмісвоеасаблівыпласт дваран-фальваркоўцаўі засцянковайшляхты (паводленацыянальнагаскладу частковаапалячанай, у эканамічнымплане землеўласніцкай, беззямельнайі з чыноўніцкагаасяроддзя). Упалітычныхадносінахземлеўласніцкаяшляхта ўсёболып актыўнастанавіласяна шлях капіталістычнагагаспадарання, арыентаваласяна адраджэннепольскай дзяржавыі нярэдка выступаласупраць беларускаганацыянальна-вызваленчагаруху. Дробнайі сярэдняйшляхце ў значнаймеры была ўласцівабеларускаянацыянальнаясвядомасць.Гэта праслойкашляхты прыхільнаставілася данацыянальнавызваленчагаруху.
Такімчынам, сацыяльна-эканамічнаестановішчаБеларусі абазначанагаперыяду характарызуеццаразвіццёмкапіталізмуў эканоміцы, фарміраваннемэлементаўімперыялізмуў прамысловасці, паступовымізмяненняміў сацыяльнайструктурыграмадства.Аднак беларускіягуберні ў цэлымзаставалісясельскагаспадарчымрэгіёнам, а ўгаліновайструктурыпрамысловасціпаранейшамувядучымі быліапрацоўкамясцовай сыравіны, харчовая ілёгкая прамысловасць.
Спіслітаратуры
150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. З. Санько, І. Саверчанка — Вільня: «Наша будучыня», 2002;
Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. — Вільня: «Наша будучыня», 1999;
Запавет Мураўёва, графа Віленскага. Записка о некоторыхъ вопросахъ по устройству Северо-западнаго края // Новы Час №11(16), 2003;
Гісторыя Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. — Мінск: «Універсітэцкае», 2000;
Ігнатоўскі У. М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. — Мінск: «Беларусь», 1992;
Иллюстрированная хронология истории Беларуси. — Минск: «БелЭн», 1998;
История Беларуси в документах и материалах / Авт.-сост. И. Н. Кузнецов, В.Г. Мазец — Минск: «Амалфея», 2000;
Краіна Беларусь. Ілюстраваная гісторыя / У. Арлоў, З. Герасімовіч. — Martin: «Neografia», 2003;
Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1. М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мінск: «Беларусь», 1994;
Таляронак С. Генерал Міхаіл Мураўёў 7-«Вешальнік» // Беларускі гістарычны часопіс №3, 1997.