Реферат: Беларуская мова у двадцатыя гады ХХ стагоддзя

Міністэрстваадукацыі РэспублікіБеларусь

БеларускіДзяржаўныУніверсітэтІнфарматыкіі Радыёэлектронікі

Рэфератна тэму:

“Беларускаямова ў20я гады XXстагоддзя”

Выканаў: Праверыў:

Студэнтгр. 251004 ЛамакаС.В.

МядзведзеўАндрэй Юр’евіч

Мінск, 2002 г.

Змест

Уступ… 3

Пачатакбеларусізацыіпасля утварэнняБССР… 4

Беларускаялітаратурнаямова і сістэмастыляў… 7

Граматыкадля школ БраніславаТарашкевіча… 9

Заключэнне… 13

Уступ

Пачатак20 стагоддзяазнаменаваўсяпрыкметнымажыўленнемкнігаведавецкайдзейнасці. Угэтычас арганізуюццабеларускіявыдавецтвы“Загляне сонцау наша аконца”,“Наша ніва”,“Мінчук”, “Палачанін”і іншыя. Выдаюццапершыя дапаможнікідля школ Цеткі“Першае чытаннедля дзетак-беларусаў”(1906), К. Каганца“Беларускілемантар, абопершая навукачытання” (1906), Я.Коласа “Другоечытанне дзячейбеларусаў”(1909).

Маючыпэўныяздабыткі ўгаліне вывучэннябеларускаймовы ў 19- пачатку20 стагоддзя, беларускаемовазнаўствазначных поспехаўдасягнула пасля1917 г. Ужо ў 1918г. Былінадрукаваныпершыя падручнікіпа беларускаймове, сярод іхнайбольшаезначэнне мела“Беларускаяграматыка дляшкол” БраніславаТарашкевіча.Аўтар яе даваліпаслядоўнавызначыў граматычныярысы беларускаймовы, дакладнасфармуляваўасноўныя прынцыпыі правілы беларускайарфаграфіі.“Граматыка”з’явіласяасновай дляскладання іншыхпадручнікаўпа беларускаймове, найпершЯ. Лёсіка, паклалапачатак навуковайраспрацоўцыправапісныхі граматычныхнорм беларускаймовы.

Пачатакбеларусізацыіпасля утварэнняБССР

Пасляутварэння БССР(1919) пачаласябеларусізацыяўсіх сфер жыцця, з 1924 г. беларускаямова сталадзяржаўнай.У 20-я гадыХХ стагоддзяінтэнсіўнапапўняеццановымі словаміслоўнік беларускаймовы, распрацоўваюццапытанні арфаграфііі граматыкі, фарміруюццаформы літаратуронагавымаўленняі словаўжывання.На беларускаймове працуюцьафіцыйныядзяржаўныяустановы, у тымліку урад рэспублікі.Мноства газет, часопісаўдрукаваласяна беларускаймове, выдавалісянавуковыяпрацы, ствараласябеларускаянавувковаятэрміналогіяпа ўсіх галінахнавукі.

У 1920-я гадыбурна развіваласялексікалогіяі лексікаграфія.Лексікалогія– гэта раздзелмовазнаўства, які вывучаелексіку. Неабходнасцьпашырыць іунармавацьлексічныясродкі беларускаймовы, даць усімпатрэбныядаведнікіабумовіліінтэнсіўнуюраспрацоўкуі выданне розныхслоўнікаў, якправіла, перакладных.Адной з першачарговыхзадач гэтагачасу сталастварэннебеларускайнацыянальнайтэрміналогіі, здольнай абслугоўвацьусе важнейшыясферы сацыяльна-грамадскагажыцця рэспублікі.У пачатку 1921г.Да ажыццяўленнягэтай задачыпрыступіла Навукова-тэрміналагічнаякамісія, а ў1922г. Заснаванына яе базе Інстытутбеларускайкультуры. Напрацягу 1922-1930-хгадоў былоапрацаванаі выдадзена24 тэрміналагічныягаліновыяслоўнікі (выпускі): па граматыцы, логіцы, батаніцы, геаграфіі ііншыя. Выйшліз друку:

“Руска-беларускі слоўнік” М. і Г. Гарэцкіх (1918)

“Невялічкі беларуска-маскоўскі слоўнік” М. Гарэцкага (1919)

“Практычны расійска-беларускі солоўнік” М. Байкова і М. Гарэцкага (1924)

“Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік” М. Байкова і А. Бараноўскага (1927)

“Беларуская праўная тэрміналогія” М. Гуткоўскага (1927)

“Беларуска-расійскі слоўнік” М. Байкова і С. Некрашэвіча (1925)

“Расійска-беларускі слоўнік” гэтых жа аўтараў (1928) і іншыя.

З’явілісябуйныя лексікаграфічныяпрацы дыялектнагахарактару –“Віцебскікраёвы слоўнік: Матэрыялы”М.І. Каспяровіча(1927), “Падручныбеларуска-польскіслоўнік” Б.Друцкага-Падбярэскага(Вільня, 1929), “Краевыслоўнік Чэрвеньшчыны”М. В. Шатэрніка(1929).

Актыўнавывучаеццалексічны матэрыялнародных гаворак.М. Я. Бойкоў, П.А. Бузук, І. В.Воўк-Левановіч, Я. Ф. Карскі, М.І. Каспяровіч, С.М. Некрашэвіч, П. А. Растаргуеўі іншыя выступаюцьу друку з артыкуламіі рэцэнзіямі, заахвочваюцьграмадскасцьвывучаць мясцовыягаворкі, рыхтуюцьі публікуюцьінструкцыіі практычныяпарады па зборыі апісаннідыялектнагаматэрыялу. Угэты ж часраспачынаеццаабмеркаваннеспрэчных пытанняўбеларускагаправапісу, граматыкі іграфікі, якоестала асноўнайтэмай Акадэмічнайканферэнцыіў 1926 г. і завяршыласяў 1933г. выданнемІнстытутамовазнаўстваАН БССР “Праектаспрашчэннябеларускагаправапісу”.Пасля ягоабмеркаванняўрад БССР прыняўпастанову “Абзменах і спрашчэннібеларускагаправапісу”, якая ўпершынюў гісторыібеларускаймовы сталаафіцыйнымзаконам. Пастановаабвясцілаагульнадзярдаўнымі, гэта значыцьабавязковыміпры вядзеннісправаводства, у кнігадрукаванні, школьным выкладанніі іншыя пэўныянормы беларускагаправапісу. Нааснове пастановыў 1934 годзе быўвыдадзены“Правапісбеларускаймовы”, які дзейнічаўда 1 студзеня1958 года.

На рубяжы1920-30х гг. Распрацоўкайпытанняў беларускаймовы займаеццаП. А. Бузук. Ягоцікавілі пераважнапераходныябеларускіягаворкі, штомяжуюць зукраінскімі.У 1928 г. ён публікуеабагульняльнуюпрацу па беларускайдыялекталогіі– “СпробалінгвістычнайгеаграфііБеларусі. Частка1. Фанетыка імарфалогія.Гаворкі Цэнтральнайі УсходняйБеларусі ісуседніх мясцовачцейУкраіны і Вялікарасііў першай чвэрціХХ в.”. Вывучэннембеларускіхгаворак у тойчас займалісяі некаторыярускія, польскіяі ўкраінскіямоваведы. Паасобныязаўвагі і спецыяльныяартыкулы пабеларускайдыялекталогііапублікаваліГ.А. Ільінскі, М.В. Коген, Л.Асоўскі, М. Дурнаво, В. Ганцоў, І. Р.Галанаў і інш.

Беларускаялітаратурнаямова і сістэмастыляў

Новыягістарычныяумовы, у якіхапынуласябеларускаялітаратурнаямова, істотназакранулі яеслоўнік іфразеалогію.Далейшае развіцценавукі, тэхнікіі культуры, міжнародныяабмены і кантактывыклікаліпаяўленнешматлікіх новыхслоў і зваротаўсамай разнастайнайсемантыкі істылістычнайафарбоўкі.Слоўнік беларускаймовы папўняўсярознымі шляхамі: у выніку стварэнняновых слоў ісловазлучэнняўна уласнаймоўнай базе, шляхам запазычвання, за кошт багацццяўнароднай гаворкі.

Сяродслоў, што ўзнікліў гэты час дляабазначэннярозных паняццяўновых грамадскіхадносін, навукі, тэхнікі, культурыі побыту нашыхсучаснікаў, вялікае месцазаймаюць спецыяльныятэрміны – тойпласт лексікі, які быў вельміслаба распрацаваныў дакастрычнецкіперыяд. Беларускаяграмадска-палітычная, юрыдычная, навукова-тэхнічнаяі іншая спецыяльнаятэрміналогіявыпрацоўваласяі замацоўваласядаволі складанымшляхам і напрацягу доўгачачасу.

ПасляКастрычніцкайрэвалюцыіадбыліся істотныязмены ў сістэместыляў беларускайлітаратурнаймовы. Калі дарэвалюцыібеларускаямова выконвалаабмежаваныякультурна-грамадскіяфункцыі –выкарыстоўваласяпераважна ўмастацкайлітаратуры, то пасля атрыманняею права грамадзянствапаўстала востраянеабходнасцьў пашырэнніяе функцый наўсе сферы дзяржаўнагаі адміністратыўнагасправаводства, асветы, навукі, культуры і г.д. А значыцьтрэба былоразвіваць новыястылі – афіцыйна-дзелавы, навуковы, грамадска-публіцыстычны.

Асаблівагаросквіту дасчягнуўстыль мастацкайлітаратуры.Яго моўна-выяўленчыясродкі папаўнялісянайперш за коштдалейшагаасваення багаццяўжывой прыроднайгаворкі, фальклору.Літаратурныятворы 20-х гадоўзапоўнілі словыі выразы, ў якіхадлюстроўваларамантычнаесветаадчуваннеі светаразуменнемаладога пакалення:новаяраніца – прозалацьзарніц, сонцатканыясловы, срэбрашумныязавеіі г.д.

Адсутнасцьцвердай стылістычнайнормы ў літаратурнаймове у 20-х – 30х гг.стварала дляпісменнікаўі паэтаў шырокіямагчымасціу атборы івыкарыстаннімоўна-выяўленчыхсродкаў.

Вядомыбеларускi грамадскii палiтычны дзеяч, публiтысцыст, лiтаратуразнавец, мовазнавецi перакладчыкБ.А. Тарашкевiчнарадзiўся 20студзеня 1892 г.у засценкуМацюлiшкi (цяперЛiтва). Скончыўгiсторыка — фiлалагiчныфакультэтПетраградскагаўнiверсiтэта(1916), працаваў уiм прыват-дацэнтамгрэчэскай iлацiнскай моў.З 1918 г. загадваўкультурна-асветнiцкiмадзелам ПецярбургскагааддзяленняБеларускаганацыянальнагакамiсарыята.У 1919 г. выкладаўБеларускуюi грэчаскуюмовы ў Мiнскiмпедiнстытуце, у 1920 г. — загадваўбеларускiмсектарам дэпартаментаасветы такзванай СярэдняйЛiтвы, у 1921 — 22 г. працаваўдырэктарамВiленскай беларускайгiмназii i быў аднымз кiраўнiкоўТаварыствабеларускайшколы. У 1922 г. выбраныпаслом (дэпутатам)сейма Польшчы, узначалiў у iмБеларускi пасольскiклуб. За абаронуправоў беларускаганасельнiцтваi палiтчную дзейнасцьу студзенi 1927 г.арыштаваныi асуджаны на12 гадоў турэмнагазняволення.У 1930 г. з мэтайдыскрэтытацыiяго выпусцiлiна волю, алепраз год зноўарыштавалi i ўлiстападзе 1932г. асудзiлi на8 гадоў катаржнайтурмы. У вераснi1933 г. быў абмененына савецкагапалiтвязня iжыў Маскве, працаваў уМiжнароднымаграрным iнстытуццезагадчыкамадзела Польшчыi Прыбалтыкi. Умаi 1937 г. арыштаваныi па беспадстаўнымабвiнавачаннiў шпiёнскайдзейнасцi накарысць Польшчы29 лiстапада 1938 г.расстраляны.

«Беларускаяграматыка дляшкол» Б.А. Тарашкевiча- праца, у якойупершыню былiвызначаныправапiсныяi граматычныянормы сучаснайбеларускаймовы. Надрукаванаў 1918 г. паралельнакiрылаўскiмi iлацiнскiмi лiтарамiў знакамiтайдрукарнi МарцiнаКухты ў Вiльнi. Выхад яе найлепшадпавядаўзадачам нацыянальнагаадраджэннябеларускаганарода, сяродякiх асаблiваважнымi былi — упарадкавацьвыдавецкуюсправу i школьнаенавучанне народнай мове. Спробы стварыцьграматыкубеларускаймовы, распрацавацьправiлы перадачыяе на пiсьмерабiлiся яшчэў мiнулым стагоддзiў сувязi з друкаваннемзапiсаў фальклоруi твораў тагачасныхбеларускiхпiсьменнiкаў.Быў назапашанывялiкi фактычныматэрыял праасаблiвасцiжывой гаворкiбеларусаў. Гэтыматэрыял абагульнiўi папоўнiў Я.Ф.Карскi. Апiсаннюструктуры жывойбеларускайгаворкi (яе фанэтыкi, марфалогii, сiнтаксысу) енпрысвяцiў трыкнiгi 2-га томаманаграфii«Беларусы».Але правапiсныяi граматычныянормы беларускаймовы да выхадуграматыкi Тарашкевiчазаставалiсяпа сутнасцiнераспрацаванымi.Грамадска-палiтычныяабставiны неспрыялi спробамлiтаратурнайапрацоўкi беларускаймовы, паколькiафiцыйна непрызнаваласясамастойнаймовай i друкаваннена ёй усялякабмяжоўвалася.Ды i практыкабеларускагакнiгадрукаванняне магла адразудаць адказ, якiя рысы з’яўляюццанайбольш тыповымiдля беларускаймовы i iх неабходназамацавацьу якасцi яелiтаратурныхнорм.Толькi напачатку 20 ст., калi выдавецкаясправа на беларускаймове пашырыласяi склалiся пэўныятрадыцыi беларускагакнiгадрукаваня, стыхiйна выпрацавалiсяасобныя правiлыпiсьма i граматыкi, якiя, аднак, небылi апiсаны iзамацаваныадпаведнымчынам, а тамунярэдка парушалiся.Гэта прыводзiлада непаслядоўнасцi, разнабою ўдруку, перашкаджаланавучаннюбеларускаймове.

Зпрапановайстварыць граматыкубеларускаймовы звярнуўсяЯ. Купала адiмя Беларускагавыдавецкагатаварыстваў Вiльнi да Тарашкевiчаяшчэ ў 1913 г., калiтой быў студэнтам3-га курса Пецярбургскагаўнiверсiтэта.Да напiсанняграматыкi, паводлеслоў самогаТарашкевiча, заахвочвайяго акадэмiкА.А. Шахматаў.Ён жа i кiраваўпрацай Тарашкевiчанад граматыкай.Значную дапамогуаказаў яму iакадэмiк Я.Ф.Карскi. Сваiмнатхнiцелему працы Тарашкевiчназываў яшчэнямецкагапрафесара-славiстаР. Абiхта, якi крыхураней, але таксамаў 1918 г., выдаў набеларускаймове невялiчкуюбрашуру «Простыспосаб стаццаў кароткi часграматным». ГраматыкуТарашкевiчвыдаў ужо паслязаканчэнняўнiверсiтэта, дзе атрымаўвучоную стэпенькандыдатафiлалогii. Дасканальнаспецыяльнаяпадрыхтоўкааўтара, дапамогатакiх дасведчаныхвучоных, якШахматаў i Карскi,- усё гэта спрыялатаму, што ягограматыка, уадрозненнi адiншых тагачасныхбеларускiхграматык (Б.Пабочкi, А.Смолiч, А. Луцкевiча, Я. Станкевiча), аказаласянайбольш удалай.Складзеннаяпроста, з арыентацыяйна вучня, алена высокiмнавукова-метадычнымузроўнi, яназадаволiланайбольш надзенныяпатрабаваннiвыдавецкайi школьнай практыкi, атрымала ўсеагульнаепрызнанне i тымсамым надалабеларускаймове неабходнуюёй унармаванасць. У сваёй працыТарашкевiчвыйшаў за мяжыўласна граматыкi-марфалогiii сiнтаксысу(як гэта былопрынята ў тагачаснайлiнгвiстыцы).Яго праца складаеццаз наступныхраздзелаў: 1.Гукi; 2. Часцiнымовы; 3. Падзелслова; 4. Правапiс;5. Сказ. Такiм чынам, апiсваюцца ўсеўзроўнi моўнайсiстэмы з пунктупогляду iхнарматыўнасцi, правiл перадачына пiсьме. Гэтахоць i сцiслы, але поўны падручнiкбеларускаймовы. Правiлыў iх сфармуляваныдакладна, даходлiва,iлюструюццапрыкладамi. Дляiх замацаваннядаюцца заданнiз тэкстам, узятымiз твораў беларускiхпiсьменнiкаўi фальклору. Тарашкевiчздолеў, як нiхтода гэтага, выявiцьгалоўныязаканамернасцiбеларускайлiтаратурнаямовы, гiстарычна-абумоўленнуюсувязь яефанэтыка-граматычныхрыс найпершз цэнтральнымiбеларускiмiгаворкамi. Улiчваючытрадыцыi беларускагакнiгадрукавання, ён замацававуфанетычныпрынцып напiсаннягалосных, а дляперадачы зычных- марфалагiчны, з некаторымiадхiленнямi ўбок фанетычнагапрынцыпу, кабадлюстравацьспцеыфiку беларускаймовы. Асобнабыў распрацаваныправапiс запазычаныхслоў у адпаведнасцiз тым, наколькiяны асiмiлiравалiсяз беларускаймовай: тыя, штоўжываюццадаўно, пiшуцца, як вымаўляюцца, а тыя, «што ўжываюццаў кнiжках i ў кнiжнаймове i да народуне дайшлi абодайшлi нядаўна», захоўваюцьна пiсьме пэўныяадметнасцi тоймовы, з якойяны ўзяты. Увогулеправiльна былiвызначаныгалоўныя граматычныякатэгорыi беларускаймовы, характэрныядля яе формысловазмянення. Сфармуляванаяў граматыцыправiлы атрымалiўсеагульнаепрызнанне, многiя замацавалiсяў сучаснайбеларускайлiтаратурнаймове. Аднакнекаторыя зiх былi не зусiмдобра распрацаваны.Збыткоўнымiаказалiся асноўныякатэгорыi iпаралельныяформы скланенняi спражэння, якiя аўтар уводзiў, каб адлюстравацьспецыфiку беларускаймовы або i патой прычыне, што некаторыятыповыя рысыяе на тыя часыяшэ выразнане вызначалiся.Аўтар усведамляў, што зрабiў толькiпачатак нармалiзацыiбеларускаймовы, што патрыбнадалейшаеўдасканаленнеяе норм. Рыхтуючы5-е выданнеграматыкi, ёнзначна перепрацаваўi дапоўнiў яе.На аснове граматыкiТарашкевiчахутка сталiвыходзiць падручнiкiбеларускаймовы iншых аўтараў.З выхадам граматыкiТарашкевiчапачаўся працэсстабiлiзацыiнорм сучаснайбеларускайлiтаратурнаймовы, быў створаныгрунт для яедалейшай граматычнайраспрацоўкi, удасканаленняўласцiвых ёйструктурныхэлементаў.

У1991 г. выдавецтва«Народнаяасвета» узнавiла5-е(1929) выданнеграматыкiфаксiмiльнымспосабам.

Заключэнне

Намаганнямілепшых прадстаўнікоўбеларускаймовы і літаратуры, навукі і культурыбеларускаямова ў канцы1920-х – пачатку30-х гадоў дасягнулавысокага ўзроўнюразвіцця. Уканцы 30-х працэсбеларусізацыістаў запавольвацца, беларускаямова пачынаевыцясняццаз розных сфервыкарыстання.Нягледзячына гэта, беларускаялітаратурнаямова развівалася, назапашваласяяе літаратурнаяі навуковаяспадчына.

Такім чынам,ў перадваеннычас Інстытутаммовы і літаратурыАН БССР быўсабраны найбагацейшыдыялекталагічныматэрыял, які, на жаль, беззваротназагінуў у полыміВялікай Айчыннайвайны.

Лiтаратура:

Б.I.Сачанка,“Беларускаямова”

Падручнік“Беларускаямова”, Мінск, 1999

БеларускаяЭнцыклапедыя.

Л. М. Шакун,“Гісторыябеларускайлітаратурнаймовы”